२३ ऑगस्ट: राष्ट्रीय अंतराळ दिवस आणि इस्रोच्या प्रमुख मोहिमा – चालू घडामोडी (Current Affairs) Notes

१. राष्ट्रीय अंतराळ दिवस आणि चंद्रयान-३ (National Space Day & Chandrayaan-3)

स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC, पोलीस भरती, तलाठी इ.) दृष्टीने चंद्रयान-३ मोहीम आणि राष्ट्रीय अंतराळ दिवसाबाबत खालील घटक अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:

चंद्रयान-३ मोहिमेची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• प्रक्षेपण तारीख: १४ जुलै २०२३ (दुपारी २:३५ वाजता)
• लँडिंग तारीख: २३ ऑगस्ट २०२३ (संध्याकाळी ६:०४ वाजता)
• प्रक्षेपक रॉकेट (Launch Vehicle): LVM3-M4 (याला ‘बाहुबली’ किंवा ‘फॅट बॉय’ असेही संबोधले जाते).
• प्रक्षेपण केंद्र: सतीश धवन अंतराळ केंद्र (SDSC SHAR), श्रीहरिकोटा, आंध्र प्रदेश.
• लँडरचे नाव: विक्रम (Vikram – डॉ. विक्रम साराभाई यांच्या सन्मानार्थ).
• रोव्हरचे नाव: प्रज्ञान (Pragyan – संस्कृत शब्द अर्थ: ‘ज्ञान’).
• थीम (National Space Day 2024 Theme): “Touching Lives while Touching the Moon: India’s Space Saga” (चंद्राला स्पर्श करताना मानवी जीवन समृद्ध करणे: भारताची अंतराळ गाथा).

२. चंद्रयान १, २ आणि ३: तुलनात्मक तक्ता

३. इस्रोच्या (ISRO) इतर प्रमुख व अलिकडील मोहिमा

१. आदित्य-एल१ मोहीम (Aditya-L1 Mission):

• उद्दिष्ट: सूर्याचा अभ्यास करणारी भारताची पहिली अंतराळ मोहीम (Solar Mission).
• प्रक्षेपण तारीख: २ सप्टेंबर २०२३ | रॉकेट: PSLV-C57
• स्थान: पृथ्वीपासून सुमारे १५ लाख किलोमीटर अंतरावर असलेल्या **’लॅग्रांज पॉईंट १’ (Lagrange Point 1 – L1)** कक्षेत हे उपग्रह प्रस्थापित केले गेले आहे.
• फायदा: L1 पॉईंटवरून सूर्यावर कोणत्याही प्रग्रहणाशिवाय (Eclipse) सतत लक्ष ठेवता येते.

२. गगनयान मोहीम (Gaganyaan Mission):

• उद्दिष्ट: भारताची पहिली **मानवी अंतराळ मोहीम (Human Spaceflight Program)**.
• या मोहिमेद्वारे ३ अंतराळवीरांना (गगननॉट्स) ४०० किमी अंतराळ कक्षेत ३ दिवसांसाठी पाठवून त्यांना सुरक्षितपणे पृथ्वीवर (भारतीय समुद्रात) परत आणले जाईल.
• व्योममित्र (Vyommitra): गगनयानच्या मानवरहित चाचणी मोहिमेसाठी इस्रोने तयार केलेला **’हाफ-ह्युमनॉईड रोबोट’ (महिला रोबोट)**.
• निवडलेले अंतराळवीर: प्रशांत बालकृष्णन नायर, अजित कृष्णन, अंगद प्रताप आणि शुभांशु शुक्ला.

३. एक्सपोसॅट मोहीम (XPoSAT – X-ray Polarimeter Satellite):

• प्रक्षेपण तारीख: १ जानेवारी २०२४ | रॉकेट: PSLV-C58
• उद्दिष्ट: कृष्णविवर (Black Holes) आणि न्यूट्रॉन ताऱ्यांमधून उत्सर्जित होणाऱ्या क्ष-किरणांचा (X-rays) अभ्यास करणे.
• अशी मोहीम आखणारा भारत हा **जगातील दुसरा देश** बनला (नासानंतर).

४. आगामी महत्त्वपूर्ण मोहिमा (Upcoming ISRO Missions):

• निसार मोहीम (NISAR): NASA आणि ISRO यांची संयुक्त दुहेरी फ्रिक्वेन्सी रडार इमेजिंग उपग्रह मोहीम.
• चंद्रयान-४ (Chandrayaan-4 / Lunar Sample Return Mission): चंद्रावरील माती व दगडांचे नमुने पृथ्वीवर परत आणण्याचे उद्दिष्ट.
• शुक्रयान-१ (Shukrayaan-1): शुक्र (Venus) ग्रहाच्या वातावरणाचा अभ्यास करण्यासाठी प्रस्तावित मोहीम.
• लुपेक्स (LUPEX – Lunar Polar Exploration): इस्रो (ISRO) आणि जपानच्या जाक्सा (JAXA) यांची संयुक्त चंद्र मोहीम.

४. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) – संस्थात्मक माहिती