भारताची भूरचना – पर्वत व पठारे – भूगोल (Geography) Notes

१. उत्तर व ईशान्येकडील पर्वतीय प्रदेश (Himalayan Mountains)

हिमालय हा जगातील सर्वात नवीन व अर्वाचीन घडीचा पर्वत (Young Fold Mountain) आहे. याची निर्मिती टेथिस (Tethys) समुद्राच्या ठिकाणी इंडो-ऑस्ट्रेलियन आणि युरेशियन तक्त्यांच्या (Plates) अभिसरणामुळे (Collision) झाली आहे. हिमाल्याची लांबी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (सिंधू नदीपासून ब्रह्मपुत्रा नदीपर्यंत) सुमारे २,४०० किमी आहे.

उत्तर-दक्षिण क्रमानुसार हिमाल्याचे वर्गीकरण:

• १. ट्रांस हिमालय (Trans-Himalaya / तिबेट हिमालय):
  • हिमालय पर्वताच्या उत्तरेस स्थित असून यात प्रामुख्याने काराकोरम, लडाख, झासकर आणि कैलास रांगांचा समावेश होतो.
  • भारतातील सर्वोच्च शिखर के-२ (K2 / गॉडविन ऑस्टिन – ८,६११ मी) हे काराकोरम रांगेत आहे (सध्या अधिकृतपणे पाकव्याप्त काश्मीर – PoK मध्ये आहे).
  • लडाख रांगेतील ‘राकापोशी’ हे जगातील सर्वात तीव्र उताराचे शिखर मानले जाते.
• २. बृहत् हिमालय किंवा हिमाद्री (Great Himalayas / Himadri):
  • ही हिमाल्याची सर्वात उंच व सतत पसरलेली रांग आहे. ची सरासरी उंची सुमारे ६,००० मीटर आहे.
  • जगातील सर्वोच्च शिखरे याच रांगेत आढळतात: माऊंट एव्हरेस्ट (८,८४८.८६ मी – नेपाळ), कांचनगंगा (८,५८६ मी – सिक्कीम, भारत), मकालू, धौलागिरी, अन्नपूर्णा, नंदादेवी.
  • गंगोत्री, यमुनोत्री, सियाचीन आणि झेमू यांसारख्या प्रमुख हिमनद्या (Glaciers) याच भागात आहेत.
• ३. मध्य हिमालय किंवा हिमाचल (Lesser Himalayas / Himachal):
  • हिमाद्रीच्या दक्षिणेस पसरलेली रांग. सरासरी उंची ३,७०० ते ४,५०० मीटर.
  • प्रमुख पर्वतरांगा: पीर पंजाल (जम्मू-काश्मीर – सर्वात मोठी रांग), धौलाधार (हिमाचल प्रदेश), महाभारत रांग (नेपाळ).
  • प्रसिद्ध थंड हवेची ठिकाणे: शिमला, कुलू, मनाली, मसुरी, नैनिताल, दार्जिलिंग.
  • कश्मीर खोरे, कुलू खोरे आणि कांगडा खोरे याच भागात स्थित आहेत.
• ४. बाह्य हिमालय किंवा शिवालिक टेकड्या (Outer Himalayas / Shiwalik):
  • हिमाल्याची सर्वात दक्षिणेकडील व सर्वात नवीन (अर्वाचीन) रांग. सरासरी उंची ९०० ते १,२०० मीटर.
  • मध्य हिमालय व शिवालिक यांच्यामधील उभ्या खोऱ्याना पश्चिमेकडे ‘दुन’ (Duns) (उदा. डेहराडून, पतलीदुन) आणि पूर्वेकडे ‘द्वार’ (Duars) म्हणतात.
• ५. पूर्वांचल टेकड्या (Purvanchal / North-Eastern Hills):
  • भारत-म्यानमार सीमेवर पसरलेल्या पर्वतरांगा.
  • प्रमुख टेकड्या: पटकाई बुम (अरुणाचल प्रदेश), नागा टेकड्या (नागालँड – सर्वोच्च शिखर ‘सारामाती’), मिझो/लुशाई टेकड्या (मिझोरम – सर्वोच्च शिखर ‘ब्लू माऊंटन’).

२. द्वीपकल्पीय पर्वतीय प्रणाली (Peninsular Mountains)

द्वीपकल्पीय पठारावरील पर्वत हे हिमाल्यापेक्षा खूप जुने असून ते मुख्यत्वे अवशिष्ट पर्वत (Residual Mountains) किंवा गट पर्वत (Block Mountains) म्हणून ओळखले जातात.

मुख्य द्वीपकल्पीय पर्वतरांगा:

• १. अरावली पर्वतरांग (Aravalli Range):
  • ही भारतातीलच नव्हे तर जगातील सर्वात जुनी प्राचीन घडीची पर्वतरांग (Old Fold Mountain) आहे.
  • विस्तार: गुजरात, राजस्थान, हरियाणा ते दिल्ली (सुमारे ८०० किमी).
  • सर्वोच्च शिखर: गुरू शिखर (१,७२२ मी) – माउंट आबू (राजस्थान).
  • अरावली पर्वत लूनी आणि बनास नद्यांचा उगमस्थान आहे.
• २. विंध्य पर्वतरांग (Vindhya Range):
  • उत्तर भारत आणि दक्षिण भारत यांना नैसर्गिकरीत्या वेगळी करणारी रांग.
  • हा प्रामुख्याने एक ‘कडा’ (Escarpment) आणि ठोकळा पर्वत आहे.
  • विंध्य पर्वताच्या दक्षिणेकडून नर्मदा नदीची भ्रंशघाटी (Rift Valley) जाते.
• ३. सातपुडा पर्वतरांग (Satpura Range):
  • हा एक महत्त्वाचा गट पर्वत (Block Mountain) आहे, जो नर्मदा आणि तापी नद्यांच्या भ्रंशघाटी दरम्यान स्थित आहे.
  • सर्वोच्च शिखर: धूपगड (१,३५० मी) – मध्य प्रदेश (पचमढी).
  • महाराष्ट्रातील विस्तार: तोरणमाळ पठार आणि अस्तंभा डोंगर (नंदुरबार).
• ४. पश्चिम घाट / सह्याद्री (Western Ghats / Sahyadri):
  • अरबी समुद्राच्या किनाऱ्याला समांतर उत्तरेकडून (तापी नदी खोरे) दक्षिणेकडे (कन्याकुमारी) सुमारे १,६०० किमी पसरलेला.
  • हा वास्तविक पर्वत नसून द्वीपकल्पीय पठाराचा तीव्र पश्चिमेकडील कडा (Fault Scarp) आहे.
  • दक्षिण भारतातील सर्वोच्च शिखर: अनमुडी / अनाईमुडी (२,६९५ मी) – अन्नामलाई टेकड्या, केरळ.
  • महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर: कळसुबाई (१,६४६ मी) – अहमदनगर जिल्हा.
  • २०१२ मध्ये युनेस्कोने (UNESCO) पश्चिम घाटाला ‘जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळ’ घोषित केले आहे.
• ५. पूर्व घाट (Eastern Ghats):
  • बंगालच्या उपसागराच्या किनाऱ्याला समांतर पसरलेली, अतिशय तुटक (Discontinuous) व धूप झालेली पर्वतरांग.
  • पश्चिम घाट आणि पूर्व घाट नीलगिरी टेकड्यांमध्ये (तमिळनाडू) एकत्र येतात. नीलगिरीतील सर्वोच्च शिखर दौडाबेट्टा (२,६३७ मी) आहे.
  • पूर्व घाटातील सर्वोच्च शिखर: जिंदगडा (१,६९० मी) – आंध्र प्रदेश / महेंद्रगिरी (ओडिशा).

३. भारताची प्रमुख पठारे (Plateaus of India)

भारताचे द्वीपकल्पीय पठार (Peninsular Plateau) हा भारतातील सर्वात जुना (Gondwanaland चा भाग) आणि सर्वात मोठा भौगोलिक विभाग आहे. याचे क्षेत्रफळ सुमारे १६ लाख चौ. किमी. आहे. हे पठार त्रिकोणाकृती आकाराचे असून त्याचा पाया उत्तरेकडे आणि टोक दक्षिणेकडे कन्याकुमारीकडे आहे.

द्वीपकल्पीय पठाराचे उपविभाग:

• १. माळव्याचे पठार (Malwa Plateau):
  • अरवली व विंध्य पर्वताच्या दरम्यान मध्य प्रदेश व राजस्थानमध्ये पसरलेले.
  • येथे चंबळ नदी आणि तिच्या उपनद्यांमुळे मोठ्या प्रमाणात घळीची धूप (Gully Erosion) झाली आहे (Chambal Badlands).
• २. छोटा नागपूरचे पठार (Chota Nagpur Plateau):
  • प्रामुख्याने झारखंड, ओडिशा, पश्चिम बंगाल आणि छत्तीसगडमध्ये विस्तार.
  • या पठाराला ‘भारताचे खनिजांचे कोठार’ (Mineral Heartland of India) किंवा ‘रूर ऑफ इंडिया’ (Ruhr of India) म्हटले जाते.
  • येथे कोळसा, लोहखनिज, अभ्रक, तांबे आणि बॉक्साईटचे प्रचंड साठे आहेत. सर्वोच्च टेकडी: पारसनाथ (१,३६६ मी).
• ३. दख्खनचे पठार (Deccan Plateau):
  • तापी नदीच्या दक्षिणेस पसरलेले त्रिकोणाकृती विशाल पठार.
  • निर्मिती: क्रिटेशिअस कालखंडात (Cretaceous Period) सुमारे ६.५ कोटी वर्षांपूर्वी झालेल्या ज्वालामुखीच्या भेगात्मक उद्रेकातून (Fissure Eruption) लाव्हाचा संचय होऊन झाली.
  • येथे बेसाल्ट खडक (Basalt Rock) आढळतो, ज्याच्या अपक्षयामुळे सुपीक काळी मृदा (रेगूर मृदा) तयार झाली आहे.
  • दख्खनच्या पठारात महाराष्ट्र पठार, कर्नाटक पठार आणि तेलंगणा पठाराचा समावेश होतो.
• ४. मेघालय किंवा शिलॉंगचे पठार (Meghalaya Plateau):
  • भौगोलिकदृष्ट्या हा द्वीपकल्पीय पठाराचाच पूर्वेकडील भाग (Extension) आहे, जो ‘माल्डा गॅप’ (Malda Gap) मुळे मुख्य पठारापासून वेगळा झाला आहे.
  • येथे गारो, खासी आणि जैंतिया टेकड्या प्रसिद्ध आहेत.
  • जगातील सर्वाधिक पावसाचे ठिकाण ‘मौसिनराम’ / ‘चेरापुंजी’ हे खासी टेकड्यांमध्ये स्थित आहे.