मौर्य साम्राज्य – इतिहास (History) Notes

१. इतिहास अभ्यासाची साधने (Sources of History)

मौर्य साम्राज्याचा इतिहास जाणून घेण्यासाठी प्रामुख्याने साहित्यिक आणि पुरातत्वीय अशा दोन प्रकारच्या साधनांचा वापर केला जातो:

अ) साहित्यिक साधने (Literary Sources)

• कौटिल्याचे अर्थशास्त्र: या ग्रंथातून मौर्यकालीन राज्यव्यवस्था, प्रशासन, अर्थकारण आणि गुप्तहेर व्यवस्थेची सविस्तर माहिती मिळते.
• मेगॅस्थनीजची ‘इंडिका’ (Indica): ग्रीक राजदूत मेगॅस्थनीज (सेल्युकस निकेटरचा राजदूत) याने पाटलीपुत्र शहर, मौर्य प्रशासन आणि तत्कालीन समाजाचे वर्णन केले आहे.
• विशाखादत्ताचे ‘मुद्राराक्षस’: या नाटकावरून चंद्रगुप्त मौर्य आणि चाणक्य यांनी धननंदाचा कसा पराभव केला, याचा उल्लेख मिळतो.
• बौद्ध आणि जैन ग्रंथ: ‘दीपवंश’, ‘महावंश’, ‘दिव्यावदान’ (बौद्ध ग्रंथ) आणि हेमचंद्राचे ‘परिशिष्टपर्वण’ (जैन ग्रंथ) यांमधून मौर्य राजांची माहिती मिळते.

ब) पुरातत्वीय साधने (Archaeological Sources)

• अशोकाचे शिलालेख व स्तंभलेख: भारताच्या विविध भागांत ब्राह्मी, खरोष्टी, ग्रीक आणि अरामाईक लिपींमध्ये कोरलेले लेख.
• आहत नाणी (Punch-Marked Coins): मौर्यकालीन आर्थिक स्थिती समजण्यासाठी धातूची नाणी (प्रामुख्याने चांदी आणि तांबे) उपयुक्त ठरतात.

२. मौर्यकालीन प्रमुख शासक (Major Mauryan Kings)

१. चंद्रगुप्त मौर्य (इ.स.पूर्व ३२२ – २९८)

• स्थापना: चाणक्याच्या मदतीने नंद घराण्याचा शेवटचा राजा धननंद याचा पराभव करून मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली.
• सेल्युकसशी युद्ध: ग्रीक सम्राट सिकंदराचा सेनापती सेल्युकस निकेटरचा पराभव केला. तहानुसार सेल्युकसने काबूल, कंदाहार, हेरात आणि मक्राण हे प्रदेश चंद्रगुप्ताला दिले.
• विवाह व राजदूत: सेल्युकसने आपली मुलगी ‘हेलेना’ हिचा विवाह चंद्रगुप्ताशी केला आणि ‘मेगॅस्थनीज’ या राजदूताला पाटलीपुत्र येथे पाठवले.
• धार्मिक स्वीकार: आयुष्याच्या शेवटच्या काळात चंद्रगुप्ताने जैन मुनी ‘भद्रबाहू’ यांच्या प्रभावाखाली जैन धर्म स्वीकारला.
• संलेखना / सल्लेखना: कर्नाटकातील ‘श्रवणबेळगोळ’ येथे चंद्रगिरी टेकडीवर संलेखना (उपवास) करून प्राणत्याग केला.

२. बिंदुसार (इ.स.पूर्व २९८ – २७३)

• पदवी: ग्रीक इतिहासकार त्याला ‘अमित्रघात’ (Amitraghata) म्हणजे ‘शत्रूंचा विनाशक’ असे म्हणतात.
• परराष्ट्रीय संबंध: सीरियाचा राजा अँटिओकस पहिला (Antiochus I) याच्याकडे बिंदुसारने सुका मेवा (Anjeer), गोड दारू (Sweet Wine) आणि एक तत्त्वज्ञ (Philosopher) पाठवण्याची विनंती केली होती.
• धर्म: बिंदुसार हा ‘आजीविक’ (Ajivika) संप्रदायाचा अनुयायी होता.

३. सम्राट अशोक (इ.स.पूर्व २६८ – २३२)

• राज्यारोहण: बिंदुसाराच्या मृत्यूनंतर ४ वर्षांनी (इ.स.पूर्व २६८ मध्ये) अशोकाचा औपचारिक राज्याभिषेक झाला. त्यापूर्वी तो उज्जैन आणि तक्षशिलाचा राज्यपाल (Governor) होता.
• पदव्या: शिलालेखांमध्ये अशोकाला ‘देवानांपिय’ (देवांचा आवडता) आणि ‘पियदस्सी’ (प्रियदर्शी) असे संबोधले आहे.

३. कलिंग युद्ध व अशोकाचा धम्म (Kalinga War & Ashoka’s Dhamma)

अ) कलिंग युद्ध (इ.स.पूर्व २६१)

• अशोकाच्या राज्याभिषेकाच्या ८ व्या वर्षी (इ.स.पूर्व २६१) कलिंगचे (सध्याचा ओडिशा) युद्ध झाले.
• या युद्धातील भीषण रक्तपात आणि जीवितहानी पाहून अशोकाचे हृदयपरिवर्तन झाले. अशोकाच्या १३ व्या बृहत् शिलालेखात (13th Major Rock Edict) कलिंग युद्धाचे सविस्तर वर्णन आहे.
• युद्धानंतर अशोकाने ‘भेरीघोष’ (युद्धाची घोषणा) ऐवजी ‘धम्मघोष’ (धर्माचा मार्ग) स्वीकारला.

ब) बौद्ध धर्म स्वीकार व धम्मप्रचार

• बौद्ध भिक्षू ‘उपगुप्त’ याच्या प्रभावातून अशोकाने बौद्ध धर्म स्वीकारला.
• अशोकाने पाटलीपुत्र येथे तीसरी बौद्ध परिषद (3rd Buddhist Council) आयोजित केली. याचे अध्यक्ष ‘मोगलीपुत्त तिस्स’ होते.
• प्रचारासाठी त्याने आपला मुलगा ‘महेंद्र’ आणि मुलगी ‘संघमित्रा’ यांना श्रीलंकेत पाठवले.
• धम्माच्या आचरणावर आणि नैतिक मूल्यांवर लक्ष ठेवण्यासाठी ‘धम्म महामात्र’ (Dhamma Mahamatta) नावाच्या अधिकाऱ्यांची नियुक्ती केली.

४. मौर्यकालीन प्रशासन (Mauryan Administration)

मौर्य प्रशासन हे अत्यंत केंद्रीकृत (Centralized) आणि कार्यक्षम मानले जाते. कौटिल्याने आपल्या अर्थशास्त्रात ‘सप्तांग सिद्धांत’ (Saptanga Theory) मांडला आहे.

अ) सप्तांग सिद्धांत (७ महत्वाचे घटक):

1. स्वामी (राजा) – साम्राज्याचा प्रमुख
2. अमात्य (मंत्री/अधिकारी) – प्रशासकीय वर्ग
3. जनपद (जमीन व प्रजा) – प्रदेश
4. दुर्ग (किल्ला) – संरक्षणासाठी
5. कोष (खजिना) – आर्थिक स्थैर्य
6. दंड (सैन्य/बल) – कायदा व सुव्यवस्था
7. मित्र (मित्र राजे) – परराष्ट्र धोरण

ब) प्रांतिक प्रशासन (Provincial Division)

साम्राज्याचे ५ प्रमुख प्रांतांमध्ये विभाजन केले गेले होते:

क) प्रमुख प्रशासकीय अधिकारी

• समाहर्ता (Samaharta): कर संकलन आणि महसूल विभागाचा प्रमुख (Revenue Collector).
• सन्निधाता (Sannidhata): राजकीय खजिन्याचा व कोठारांचा प्रमुख (Treasurer).
• व्यावहारिक (Vyavaharika): नागरी न्यायालयाचा न्यायाधीश (Civil Court Judge).
• प्रदेष्टा (Pradeshta): फौजदारी न्यायालयाचा न्यायाधीश (Criminal Court Judge).
• गुप्तहेर यंत्रणा: गुप्तहेरांना ‘गूढपुरुष’ म्हटले जात असे.
  • संस्था (Sanstha): एकाच ठिकाणी राहून काम करणारे गुप्तहेर.
  • संचारा (Sanchara): फिरते गुप्तहेर.

५. अर्थव्यवस्था, समाज आणि कला (Economy, Society & Art)

अ) अर्थव्यवस्था व कर रचना

• उत्पादनाचा मुख्य आधार शेती होती. जमिनीवरील मुख्य कर ‘भाग’ (Bhaga) हा उत्पन्न उत्पन्नाच्या १/६ भाग असे.
• बळी (Bali): हा एक प्रकारचा धार्मिक कर होता, जो अशोकाने लुंबिनी (नेपाळ) भेटीदरम्यान कमी केला होता.
• जलसिंचनासाठी ‘उदकभाग’ नावाचा कर घेतला जात असे.

ब) समाजव्यवस्था

• मेगॅस्थनीजने त्याच्या ‘इंडिका’ ग्रंथात भारतीय समाजाचे ७ वर्गांमध्ये वर्गीकरण केले आहे:
  1. तत्त्वज्ञ (Philosophers)
  2. शेतकरी (Farmers)
  3. अहेर / पशुपालक (Herdsmen)
  4. कारागीर / व्यापारी (Artisans)
  5. सैनिक (Soldiers)
  6. निरीक्षक (Inspectors/Overlookers)
  7. सभासद / सल्लागार (Councillors)

क) मौर्यकालीन कला व वास्तुकला

• एकाश्म स्तंभ (Monolithic Pillars): एकाच दगडापासून बनवलेले गुळगुळीत पॉलिश केलेले स्तंभ. (उदा. सारनाथचा सिंहस्तूप – भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह).
• स्तूप: अशोकाने हजारो स्तूप बांधले. यांपैकी मध्यप्रदेशातील ‘सांचीचा स्तूप’ सर्वात प्रसिद्ध आहे.
• गुहा वास्तुशास्त्र: बिहारमधील ‘बारबार टेकड्यांमधील’ (Barabar Caves) गुहा (उदा. सुदामा गुहा, कर्णचौपार) आजीविक संप्रदायासाठी अशोकाने दान दिल्या होत्या.

६. मौर्य साम्राज्याचा ऱ्हास (Decline of Maurya Empire)

इ.स.पूर्व १८५ मध्ये मौर्य साम्राज्याचा पूर्णपणे ऱ्हास झाला. यामागील प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• कमकुवत वारसदार: अशोका नंतरचे राजे (कुणाल, दशरथ, संप्रती) अकार्यक्षम ठरले.
• अशोकाचे अहिंसा धोरण: सैन्याची युद्धसज्जता कमी झाली.
• आर्थिक ताण: विशाल सैन्य आणि प्रशासकीय खर्चांमुळे तिजोरीवर ताण आला.
• शेवटचा राजा: मौर्य घराण्याचा शेवटचा राजा ‘बृहद्रथ’ (Brihadratha) याच्या सैनिकी संचलनादरम्यान त्याचा ब्राह्मण सेनापती ‘पुष्यमित्र शुंग’ (Pushyamitra Shunga) याने त्याची हत्या केली आणि ‘शुंग घराण्याची’ स्थापना केली (इ.स.पूर्व १८५).