दक्षिण भारतातील प्राचीन व मध्ययुगीन इतिहास: प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासामध्ये दक्षिण भारतातील राजसत्तांचे योगदान अत्यंत अद्वितीय व समृद्ध आहे. विशेषतः चोल, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट या तीन महान राजघराण्यांनी भारताच्या राजकीय स्थैर्यासोबतच वास्तुकला, जलसेना, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि साहित्याच्या क्षेत्रात सुवर्णकाळ निर्माण केला. MPSC, पोलीस भरती, तलाठी व इतर राज्यस्तरीय स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या घटकावर वारंवार विचारले जाणारे महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे सविस्तर स्पष्ट केले आहेत.
१. चोल घराणे (Chola Dynasty)
चोल घराणे हे प्राचीन तमिळकामातील अत्यंत शक्तिशाली साम्राज्य मानले जाते. ९ व्या शतकात पुनरुज्जीवित झालेल्या चोल साम्राज्याने थेट आग्नेय आशियापर्यंत आपल्या साम्राज्याचा विस्तार केला होता.
प्रमुख राज्यकर्ते व राजकीय इतिहास
- विजयालय (VijayaIaya – इ.स. ८५०): नव-चोल साम्राज्याचा संस्थापक. याने मुत्तरयार यांचा पराभव करून तंजावर (Thanjavur) जिंकले आणि ते आपली राजधानी बनवले.
- राजराज पहिला (Rajaraja I – ९८५-१०१४ इ.स.): चोल साम्राज्याचा सर्वात महान प्रशासक.
- याने शक्तिशाली आरमार (Navy) उभारले आणि श्रीलंकेच्या उत्तरेकडील भागावर ताबा मिळवला.
- मालदीव बेटे आणि लक्षद्वीपवर वर्चस्व प्रस्थापित केले.
- तंजावर येथे जगप्रसिद्ध ‘बृहदीश्वर मंदिर’ (Rajarajeswaram Temple) उभारले.
- राजेंद्र पहिला (Rajendra I – १०१४-१०४४ इ.स.): राजराजचा मुलगा व वारसदार.
- याने संपूर्ण श्रीलंका जिंकून घेतली.
- बंगालच्या पाल राजा (महिपाल) याच्यावर स्वारी करून त्याचा पराभव केला आणि ‘गंगैकोंड’ (गंगा जिंकणारा) ही पदवी धारण केली.
- त्याच्या स्मरणार्थ ‘गंगैकोंडचोलपुरम’ ही नवी राजधानी व तलाव निर्माण केला.
- श्रीविजय (सुमात्रा, मलय द्विपकल्प) वर सागरी मोहीम आखून विजय मिळवला.
💡 महत्वाचे (MPSC Point): चोल प्रशासनाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे ‘स्थानिक स्वराज्य शासन’ (Village Autonomy) होय. उत्तरमेरूर (Uttiramerur) शिलालेखातून चोल काळातील उत्तरमेरूर ग्रामसभेच्या निवडणुकीच्या ‘कुडावोलाई’ (Kudavolai) पद्धतीची सविस्तर माहिती मिळते.
प्रशासन, कला आणि वास्तुकला
- प्रशासकीय रचना: मंडलम (प्रांत) ➔ वलनाडू (जिल्हा) ➔ नाडू (तालुका) ➔ कूरम/ग्राम (गाव).
- ग्रामसभांचे प्रकार:
- उर (Ur): सर्वसामान्य लोकांची ग्रामसभा.
- सभा / महासभा (Sabha): ब्राह्मणांना दान दिलेल्या ‘अग्रहार’ गावांमधील ब्राह्मणांची सभा.
- नगरम (Nagaram): व्यापाऱ्यांची संघटना/सभा.
- द्रविड शैलीतील मंदिरे: उंच ‘विमान’ (Vimana) आणि भव्य प्रवेशद्वारे म्हणजेच ‘गोपुरम’ (Gopuram) ही चोल मंदिरांची प्रमुख वैशिष्ट्ये होती.
- कांस्य मूर्तिकला: चोलकालीन ‘नटराज’ (शिव) यांची कांस्यमूर्ती ही भारतीय कला जगतातील उत्कृष्ट कलाकृती मानली जाते.
२. चालुक्य घराणे (Chalukya Dynasty)
चालुक्यांनी दख्खनच्या (Decan) प्रदेशावर दीर्घकाळ राज्य केले. चालुक्य घराण्याच्या तीन प्रमुख शाखा होत्या: बादामी/वातापीचे चालुक्य, वेंगीचे पूर्व चालुक्य आणि कल्याणीचे पश्चिम चालुक्य.
१. बादामीचे (वातापी) चालुक्य
- संस्थापक: पुलकेशी पहिला (Pulakeshin I) – राजधानी बादामी (विजापूर, कर्नाटक).
- पुलकेशी दुसरा (Pulakeshin II – ६०९-६४२ इ.स.): या घराण्यातील सर्वात पराक्रमी राजा.
- उत्तर भारताचा सम्राट हर्षवर्धन याला नर्मदा नदीच्या काठावर झालेल्या युद्धात पराभूत केले.
- त्याचा दरबारी कवी रविकीर्ती याने रचलेल्या ‘ऐहोळे शिलालेखात’ (Aihole Inscription) पुलकेशीच्या विजयाचे वर्णन आहे.
- पल्लव राजा नरसिंहवर्मन पहिला याने पुलकेशी दुसऱ्याचा पराभव करून ‘वातापीकोंड’ ही पदवी घेतली.
२. कल्याणीचे चालुक्य
- संस्थापक: तैलप दुसरा (Tailapa II – ९७३ इ.स.).
- विक्रमादित्य ६ वा: याने ‘विक्रम संवत’ (१०७६ इ.स.) सुरू केले. त्याच्या दरबारात बिल्हण (ग्रंथ: ‘विक्रमांकदेवचरित’) आणि विज्ञानेश्वर (ग्रंथ: ‘मितीक्षरा’ – हिंदु कायदा ग्रंथ) हे विद्वान होते.
💡 महत्वाचे: कर्नाटकातील ‘ऐहोळे’ (Aihole) या शहराला “भारतीय मंदिर वास्तुकलेचे माहेरघर” (Cradle of Indian Temple Architecture) म्हटले जाते. येथे ७० पेक्षा जास्त प्राचीन मंदिरे आहेत.
चालुक्य वास्तुकला (वेसर शैली)
- चालुक्यांनी उत्तर भारतीय (नागर) आणि दक्षिण भारतीय (द्रविड) शैलींचे मिश्रण करून ‘वेसर शैली’ (Vesara Style) विकसित केली.
- पट्टदकल (Pattadakal): युनेस्कोचे (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळ. येथील ‘विरुपाक्ष मंदिर’ आणि ‘मल्लिकार्जुन मंदिर’ प्रसिद्ध आहेत.
- बादामी येथील लेणी मंदिरे (हिंदू व जैन धर्मीय) प्रसिद्ध आहेत.
३. राष्ट्रकूट घराणे (Rashtrakuta Dynasty)
राष्ट्रकूट घराणे हे महाराष्ट्राच्या इतिहासात अत्यंत मानाचे स्थान राखून आहे. त्यांनी दख्खनवरून थेट उत्तर भारतापर्यंत (कनौजच्या त्रिकोणी संघर्षात) आपले वर्चस्व गाजवले.
प्रमुख राज्यकर्ते व राजकीय इतिहास
- दंतीदुर्ग (Dantidurga – ७५३ इ.स.): राष्ट्रकूट घराण्याचा संस्थापक. याने चालुक्य राजा कीर्तिवर्मन दुसऱ्याचा पराभव करून स्वतंत्र सत्ता स्थापन केली. त्याने उज्जैन येथे ‘हिरण्यगर्भ’ महादान यज्ञ केला.
- कृष्ण पहिला (Krishna I): याने वेरूळ (Ellora) येथील जगातील आश्चर्य मानले जाणारे ‘कैलास मंदिर’ (लेणी क्रमांक १६) अखंड खडकात कोरून पूर्ण केले.
- ध्रुव आणि गोविंद तिसरा: यांनी उत्तर भारतातील कनौजच्या वर्चस्वासाठी झालेल्या ‘त्रिस्तरीय संघर्षात’ (Tripartite Struggle – गुर्जर-प्रतिहार, पाल व राष्ट्रकूट) विजय मिळवला.
- अमोघवर्ष पहिला (Amoghavarsha I – ८१४-८७८ इ.स.):
- अमोघवर्ष हा शांतताप्रिय आणि साहित्याचा महान संरक्षक होता.
- त्याची राजधानी मान्यखेट (मल्खेड, कर्नाटक) ही होती.
- कन्नड भाषेतील पहिला काव्यग्रंथ ‘कविराजमार्ग’ आणि संस्कृतमधील ‘प्रश्नोत्तर रत्नमालिका’ या ग्रंथांची रचना अमोघवर्षाने केली.
- तो जैन धर्माचा अनुयायी बनला होता.
💡 महत्वाचे: अरेबियन प्रवासी ‘अल-मसुदी’ (Al-Masudi) याने राष्ट्रकूट राजा ‘इंद्र तिसरा’ याच्या काळात भारताला भेट दिली होती. त्याने राष्ट्रकूट राजाचा उल्लेख “भारतातील सर्वात महान राजा (बलहरा)” असा केला होता.
साहित्य व कलेतील योगदान
- वेरूळची लेणी: राष्ट्रकूटांनी बौद्ध, जैन आणि हिंदू धर्माला समान आश्रय दिला. वेरूळ येथील ३४ लेण्यांपैकी अनेक लेणी राष्ट्रकूट काळात तयार झाल्या.
- घारापुरी (Elephanta Caves): मुंबईजवळील घारापुरी लेण्यांमधील प्रसिद्ध **’त्रिमूर्ती’ (शिवाचे तीन चेहरे)** ही शिल्पकृती राष्ट्रकूट काळातील आहे.
- साहित्य:
- पंप (Pampa) – ‘विक्रमार्जुन विजय’ (कन्नड).
- पोन्न (Ponna) – ‘शांतीपुराण’ (कन्नड).
- महावीराचार्य – ‘गणितसारसंग्रह’ (जैन गणितज्ञ).
तुलनात्मक आढावा (Quick Comparison Table)
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- चोल साम्राज्य संस्थापक: विजयालय (राजधानी: तंजावर).
- बृहदीश्वर मंदिर: तंजावर येथे राजराज पहिला याने बांधले.
- गंगैकोंडचोलपुरम: राजेंद्र पहिला याने बंगालच्या पाल राजाचा पराभव केल्यानंतर ही नवी राजधानी स्थापन केली.
- कुडावोलाई (Kudavolai) पद्धत: चोल काळातील ग्रामपंचायतींच्या निवडणुकीसाठी वापरली जाणारी लकी ड्रॉ पद्धत.
- उत्तरमेरूर शिलालेख: चोलकालीन ग्राम प्रशासनाची माहिती देणारा सर्वात महत्त्वाचा पुरावा.
- पुलकेशी दुसरा: याने हर्षवर्धन याला पराभूत केले. ऐहोळे शिलालेखाची रचना त्याच्या दरबारातील ‘रविकीर्ती’ याने केली.
- ऐहोळे (Aihole): मंदिरांचे माहेरघर (Cradle of Indian Temples).
- राष्ट्रकूट संस्थापक: दंतीदुर्ग (राजधानी: मान्यखेट).
- वेरूळचे कैलास मंदिर: राष्ट्रकूट राजा ‘कृष्ण पहिला’ याने अखंड खडकात कोरून तयार केले.
- कविराजमार्ग: कन्नड भाषेतील पहिला ग्रंथ, जो राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्ष १ याने लिहिला.
- अल-मसुदी: राष्ट्रकूट काळात भारताला भेट देणारा अरेबियन प्रवासी.