मुघल साम्राज्य – इतिहास (History) Notes

१. मुघल सम्राटांचा क्रमानुक्रम आणि इतिहास (१५२६ – १७०७)

मुघल साम्राज्याचा सुवर्णकाळ हा प्रामुख्याने १५२६ ते १७०७ (बाबर ते औरंगजेब) या काळात मानला जातो. या प्रमुख ६ सम्राटांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

अ) जहिरुद्दीन मोहम्मद बाबर (१५२६ – १५३०)

• मूळस्थान: मध्य आशियातील फर्गाना (सध्याचा उझबेकिस्तान). तो वडिलांकडून तैमूर आणि आईकडून चंगीज खानचा वंशज होता.
• महत्त्वाच्या लढाया:
  • १५२६ – पानिपताची पहिली लढाई: इब्राहिम लोदीचा पराभव. या युद्धात बाबरने प्रथमच तुघलुमा युद्धाभ्यास आणि तोफखान्याचा (Artillery) प्रभावी वापर केला. (तोफची: उस्ताद अली आणि मुस्तफा).
  • १५२७ – खानवाची लढाई: मेवाडच्या राणा सांगाचा पराभव. या युद्धात बाबरने ‘जिहाद’ची घोषणा केली व युद्ध जिंकल्यानंतर ‘गाजी’ ही पदवी धारण केली.
  • १५२८ – चंदेरीची लढाई: मेदिनी रायचा पराभव.
  • १५२९ – घाघराची लढाई: महमूद लोदीच्या नेतृत्वाखालील अफगाणांचा पराभव.
• साहित्य: बाबरने तुर्की भाषेत आपले आत्मचरित्र ‘तुझुक-इ-बाबरी’ (बाबरनामा) लिहिले. (नंतर अब्दुल रहीम खान-इ-खाना याने याचे पर्शियन भाषेत भाषांतर केले).

ब) नसिरुद्दीन हुमायून (१५३० – १५४० व १५५५ – १५५६)

• हुमायूनचा संघर्ष प्रामुख्याने बिहारचा अफगाण शासक शेरशाह सुरी याच्याशी झाला.
• चौसाची लढाई (१५३९) आणि कनौज/बिलग्रामची लढाई (१५४०) मध्ये शेरशाह सुरीने हुमायूनचा दणदणीत पराभव केला. हुमायूनला १५ वर्षे विस्थापित व्हावे लागले.
• १५५५ मध्ये सरहिंदच्या युद्धात सिकंदर सुरीचा पराभव करून हुमायूनने पुन्हा दिल्लीची सत्ता मिळवली.
• १५५६ मध्ये दिल्लीतील ‘दीनपनाह’ ग्रंथालयाच्या पायऱ्यांवरून घसरून त्याचा मृत्यू झाला.
• त्याची बहीण गुलबदन बेगम हिने ‘हुमायूननामा’ हा चरित्रग्रंथ लिहिला.

क) जलालुद्दीन मोहम्मद अकबर (१५५६ – १६०५)

• वयाच्या १३ व्या वर्षी कलानौर येथे अकबराचा राज्याभिषेक झाला. सुरुवातीच्या काळात बैरम खान हा त्याचा पालक/संरक्षक होता.
• पानिपताची दुसरी लढाई (१५५६): अकबराचा सेनापती बैरम खानने आदिलशाहचा हिंदू सेनापती हेमू (हेमचंद्र) याचा पराभव केला.
• हळदीघाटीची लढाई (१५७६): अकबराचा सेनापती राजा मानसिंग आणि मेवाडचे महाराणा प्रताप यांच्यात झाली.
• प्रशासकीय व धार्मिक सुधारणा:
  • १५६३ मध्ये ‘तीर्थक्षेत्र कर’ आणि १५६४ मध्ये ‘जिझिया कर’ रद्द केला.
  • १५७५ मध्ये फत्तेपूर सिक्री येथे सर्व धर्मांच्या चर्चेसाठी ‘इबादतखाना’ स्थापन केला.
  • १५७९ मध्ये ‘महझरनामा’ (अचूकतेचा जाहीरनामा) जारी करून धार्मिक अधिकारात स्वतःला सर्वोच्च घोषित केले.
  • १५८२ मध्ये ‘दीन-इ-इलाही’ (तौहीद-इ-इलाही) या नवीन सर्वसमावेशक विचारांची/धर्माची स्थापना केली. (हा स्वीकारणारा एकमेव हिंदू बिरबल होता).
  • धार्मिक धोरणाचे मूळ तत्त्व: ‘सुलह-इ-कुल’ (सर्वत्र शांती व भाईचारा).
• अकबराचे नवरत्न: बिरबल, तानसेन, अबुल फझल, फैजी, राजा तोडरमल, राजा मानसिंग, अब्दुल रहीम खान-इ-खाना, मुल्ला दो प्याजा, फकीर अजिओद्दीन.

ड) नुरुद्दीन जहांगीर (१६०५ – १६२७)

• मूळ नाव: सलीम.
• न्यायासाठी आग्रा येथे सोन्याची ‘न्यायाची साखळी’ (Zanjir-i-Adl) साखळी लावली.
• शिखांचे ५ वे गुरू गुरू अर्जुनदेव यांना जहांगीरचा बंडखोर मुलगा खुस्रो याला मदत केल्याबद्दल मृत्युदंड दिला (१६०६).
• त्याच्या काळात ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रतिनिधी कॅप्टन विल्यम हॉकिन्स (१६०८) आणि सर थॉमस रो (१६१५) मुघल दरबारात आले.
• त्याची पत्नी नूरजहान (मेहर-उन्निसा) हिचा प्रशासनात अत्यंत मोठा प्रभाव होता (नूरजहान जुंटा).

इ) शहाबुद्दीन शाहजहान (१६२७ – १६५८)

• मूळ नाव: खुर्रम.
• शाहजहानचा काळ हा ‘मुघल वास्तुकलेचा सुवर्णकाळ’ मानला जातो.
• दख्खन धोरण: १६३६ मध्ये अहमदनगरची निजामशाही पूर्णपणे नष्ट करून मुघल साम्राज्यात विलीन केली. शहाजी राजे भोसले यांच्याशी तह केला.
• आयुष्याच्या शेवटी त्याचा मुलगा औरंगजेब याने त्याला आग्रा किल्ल्यात बंदी बनवले.

फ) मोहिउद्दीन औरंगजेब (१६५८ – १७०७)

• पदवी: ‘आलमगीर’. अत्यंत साध्या राहणीमानामुळे त्याला ‘जिंदा पीर’ (जिवंत संत) म्हटले जात असे.
• धार्मिक कट्टरता: १६७९ मध्ये जिझिया कर पुन्हा लागू केला. नाणी पाडणे, संगीत, दारू, जुगार यावर बंदी घातली.
• शिखांचे ९ वे गुरू गुरू तेग बहादूर यांची १६७५ मध्ये दिल्लीत हत्या घडवून आणली.
• दख्खन अभियान व मराठा संघर्ष: औरंगजेबाने आयुष्याची शेवटची २५ वर्षे (१६८१ ते १७०७) महाराष्ट्रात मराठ्यांना पराभूत करण्यासाठी घालवली, परंतु त्याला यश आले नाही. याला “दख्खनचा फोडा” (Deccan Ulcer) असे म्हटले जाते.
• १७०७ मध्ये अहमदनगर (भिंगार) येथे त्याचा मृत्यू झाला आणि त्याची कबर खुलताबाद (छत्रपती संभाजीनगर) येथे आहे.

२. मुघलकालीन प्रशासकीय आणि महसूल व्यवस्था

केंद्रीत शासन संस्था:

• वकील / वजीर: मुख्य कार्यकारी अधिकारी व पंतप्रधान (वित्त विभाग).
• मीर बक्षी: सैन्य विभागाचा प्रमुख आणि मनसबदारांच्या वेतन व हजेरीचा प्रमुख.
• मीर सामान: शाही घराणे, राजवाडा व कारखान्यांचा प्रमुख.
• काझी-उल-कुझात: मुख्य न्यायाधीश.
• मुहत्सिब: प्रजेच्या नैतिक वर्तनावर देखरेख ठेवणारा अधिकारी.

मनसबदारी पद्धत (Mansabdari System):

• अकबराने १५७५ मध्ये ही पद्धत सुरू केली. (मूळ संकल्पना मंगोलियातील चंगीज खानची).
• ‘मनसब’ म्हणजे पद किंवा दर्जा. हे पद वंशपरंपरागत नव्हते.
• मनसबदारांचे दोन भाग असत:
  • जात (Zat): मनसबदाराचा वैयक्तिक दर्जा आणि त्याचे वेतन निश्चित करत असे.
  • सवार (Sawar): मनसबदाराने ठेवावयाच्या घोडदळाची व सैनिकांची संख्या दर्शवत असे.

महसूल व्यवस्था (दहसाला पद्धत):

• अकबराचा अर्थमंत्री राजा तोडरमल याने १५८० मध्ये ‘दहसाला’ (Zabti system) पद्धत लागू केली.
• मागील १० वर्षांच्या शेतमालाच्या सरासरी उत्पन्नावर व किमतींवर आधारित जमिनीचा महसूल (१/३ भाग) रोख स्वरूपात ठरवला जात असे.
• जमिनीचे ४ प्रकारात वर्गीकरण केले होते:
  • पोलेज (Polaj): दरवर्षी पीक घेणारी सर्वोत्तम जमीन.
  • परौती (Parauti): १-२ वर्षे पडीक ठेवली जाणारी जमीन.
  • चाचर (Chachar): ३-४ वर्षे पडीक राहणारी जमीन.
  • बंजर (Banjar): ५ किंवा त्याहून अधिक वर्षे पडीक राहणारी निकृष्ट जमीन.

३. मुघल-मराठा संबंध आणि संघर्ष (विशेष MPSC दृष्टिकोन)

• पहिला संघर्ष (१६५७): छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मुघल यांच्यातील पहिला संघर्ष अहमदनगर व जुन्नर भागात १६५७ मध्ये झाला.
• शाहिस्तेखानची मोहीम (१६६०-१६६३): औरंगजेबाचा मामा शाहिस्तेखान पुण्यातील लाल महालात मुक्कामी असताना ५ एप्रिल १६६३ रोजी शिवाजी महाराजांनी छापा टाकून त्याची बोटे कापली.
• पुरंदरचा तह (१६६५):
  • मिर्झाराजा जयसिंग आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्यात १२ जून १६६५ रोजी झाला.
  • मराठ्यांनी मुघलांना २३ किल्ले आणि ४ लाख होनांचा प्रदेश दिला.
  • संभाजी महाराजांना मुघल दरबारात ५,००० चा मनसबदार बनवण्यात आले.
• शिवाजी महाराजांची आग्रा भेट (१६६६): औरंगजेबाने दरबारात योग्य मान न दिल्याने महाराजांनी निषेध नोंदवला. त्यांना कैद करण्यात आले, परंतु १७ ऑगस्ट १६६६ रोजी ते आग्र्याहून यशस्वीपणे निसटले.
• मराठा स्वातंत्र्यसंग्राम (१६८१ – १७०७):
  • औरंगजेबाचा मुलगा अकबर याने बंड करून छत्रपती संभाजी महाराजांचा आश्रय घेतला.
  • १६८९ मध्ये औरंगजेबाने छत्रपती संभाजी महाराजांची तुळापूर येथे अमानुषपणे हत्या केली.
  • त्यानंतर छत्रपती राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी सलग २५ वर्षे मुघलांशी लढा देऊन औरंगजेबाला दख्खनमध्येच गाडले.

४. प्रमुख युद्धे आणि ऐतिहासिक तह

५. कला, वास्तुकला आणि साहित्य

प्रमुख वास्तू (Architecture):

• अकबर: फत्तेपूर सिक्री नगर (बुलंद दरवाजा – गुजरात विजयाचे प्रतीक), आग्र्याचा लाल किल्ला, हुमायूनचा मकबरा (दिल्ली).
• शाहजहान: ताजमहाल (आग्रा), जामा मशीद (दिल्ली), दिल्लीचा लाल किल्ला, मयूरासन (Takht-i-Taus).
• औरंगजेब: बीवी का मकबरा (छत्रपती संभाजीनगर – दख्खनचा ताजमहाल), मोती मशीद (दिल्ली).

महत्त्वाचे ग्रंथ व लेखक (Literature):

• अकबरनामा / आईन-इ-अकबरी: अबुल फझल (पर्शियन भाषा).
• बाबरनामा: बाबर (तुर्की भाषा).
• हुमायूननामा: गुलबदन बेगम.
• शाहजहाननामा: इनायत खान.
• पादशहानामा: अब्दुल हमीद लाहोरी.
• सिर्र-इ-अकबर: दारा शुकोह (शाहजहानचा मोठा मुलगा – त्याने ५० उपनिषदांचे पर्शियन भाषांतर केले).

६. मुघल साम्राज्याच्छा ऱ्हासाची कारणे

• औरंगजेबाचे धार्मिक व राजकीय धोरण: जिझिया कर पुन्हा लावल्याने हिंदू राजांचा असंतोष वाढला.
• दख्खनचे दलदल (Deccan Policy): औरंगजेबाचे दीर्घकाळ दख्खनमध्ये अडकून पडणे अर्थव्यवस्थेसाठी घातक ठरले.
• अकार्यक्षम उत्तर मुघल राजे: १७०७ नंतर आलेले बहादूरशाह, महंमदशाह रंगिला यांसारखे शासक कमकुवत ठरले.
• परकीय आक्रमणे: १७३९ मध्ये इराणच्या नादिरशाहने दिल्लीवर आक्रमण करून कोहिनूर हिरा आणि मयूरासन पळवून नेले. १७६१ मध्ये अहमदशाह अब्दालीचे आक्रमण झाले.
• मराठ्यांचा आणि इंग्रजांचा उदय: मराठ्यांचे वाढते सामर्थ्य आणि ईस्ट इंडिया कंपनीचा राजकीय प्रवेश मुघलांच्या अंतास कारणीभूत ठरला.