छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे कार्य – इतिहास (History) Notes

१. स्वराज्य स्थापना आणि प्रमुख लष्करी मोहिमा

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या अवघ्या १५ व्या वर्षी रायरेश्वराच्या मंदिरात (१६४५) स्वराज्याची शपथ घेतली. आदिलशाहीच्या ताब्यातील किल्ले जिंकून त्यांनी स्वराज्य उभारणीस सुरुवात केली.

• प्रारंभिक किल्ले विजय: महाराजांनी सर्वप्रथम तोरणगड जिंकला आणि त्याचे नाव ‘प्रचंडगड’ ठेवले. यानंतर मुरूमदेवाचा डोंगर जिंकून त्याचा जीर्णोद्धार केला व त्यास राजगड हे नाव देऊन स्वराज्याची पहिली राजधानी बनवले.
• अफझलखान वध (१० नोव्हेंबर १६५९): विजापूरच्या आदिलशाहीने महाराजांचा बीमोड करण्यासाठी अफझलखानाला पाठवले. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी महाराजांनी अत्यंत मुत्सद्दीपणे अफझलखानाचा वध केला. या युद्धातील गनिमी कावा हे युद्धशास्त्रातील एक उत्कृष्ट उदाहरण मानले जाते.
• शाहिस्तेखानाची फजिती (५ एप्रिल १६६३): मुघल सुभेदार शाहिस्तेखान पुण्यातील लाल महालात तळ ठोकून बसला होता. महाराजांनी रात्रीच्या वेळी अत्यंत धाडसी छापा टाकून शाहिस्तेखानाची बोटे छाटली.
• सुरतची पहिली लूट (१६६४): मुघलांच्या समृद्ध व्यापारी शहरावर (सुरत) यशस्वी स्वारी करून महाराजांनी स्वराज्याच्या तिजोरीसाठी मोठा निधी गोळा केला.
• पुरंदरचा तह (१६६५): मिर्झाराजा जयसिंग आणि दिलेरखान यांनी स्वराज्यावर आक्रमण केले तेव्हा रयतेची हानी टाळण्यासाठी २२ जून १६६५ रोजी पुरंदरचा तह झाला.

• आग्रा भेट व सुटका (१६६६): औरंगजेबाच्या दरबारात झालेल्या अपमानानंतर महाराजांना नजरकैदेत ठेवण्यात आले. १७ ऑगस्ट १६६६ रोजी महाराजांनी अत्यंत चाणाक्षपणे मिठाईच्या पेट्यांतून आपली व संभाजी महाराजांची सुटका करून घेतली.
• तान्हाजी मालुसरे व सिंहगड विजय (१६७०): ‘गड आला पण सिंह गेला’ ही ऐतिहासिक घटना १६७० मध्ये कोंढाणा किल्ला जिंकताना घडली.

२. शिवकालीन शासनव्यवस्था: अष्टप्रधान मंडळ

राज्याचा कारभार सुलभ आणि कार्यक्षमतेने चालावा म्हणून शिवाजी महाराजांनी केंद्र स्तरावर अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली. अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांचे पद हे वंशपरंपरागत नव्हते आणि त्यांना वेतनापोटी जागीर न देता थेट रोख रक्कम दिली जात असे.

३. लष्करी व्यवस्थापन आणि आरमार

अ) भूसेना (Military Structure)

• पायदळ (Infantry): पायदळाच्या प्रमुखास ‘सरनौबत’ म्हटले जाई. यात जुमलादार, हवालदार हे अधिकारी असत. ‘यसाजी कंक’ हे पायदळाचे प्रमुख अधिकारी होते.
• घोडदळ (Cavalry): घोडदळाचे दोन मुख्य प्रकार होते:
  • बारगीर: ज्यांना सरकारकडून घोडा आणि हत्यारे दिली जात असत.
  • शिलेदार: ज्यांचा स्वतःचा घोडा आणि स्वतःची हत्यारे असत.
• किल्ले व्यवस्थापन: प्रत्येक किल्ल्यावर तीन महत्त्वाचे अधिकारी असत:
  • हवालदार: किल्ल्याचा लष्करी प्रमुख व प्रशासक (मुख्यतः मराठा).
  • सबनीस: किल्ल्यावरील हिशोब व पत्रव्यवहार पाहणारा (मुख्यतः ब्राह्मण).
  • कारखानीस: धान्याची कोठारे, दारूगोळा व वस्तूंची व्यवस्था पाहणारा (मुख्यतः प्रभू/कायस्थ).

ब) आरमार – ‘भारतीय आरमाराचे जनक’

पश्चिम किनारपट्टीवरील सिद्दी, इंग्रज व पुर्तुगीज यांच्या सागरी आक्रमणांपासून स्वराज्याचे रक्षण करण्यासाठी महाराजांनी स्वतंत्र आरमार उभारले. म्हणूनच त्यांना ‘भारतीय आरमाराचे जनक’ (Father of Indian Navy) म्हटले जाते.

• प्रमुख जलदुर्ग: सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, पद्मदुर्ग, सुवर्णदुर्ग इत्यादी.
• जहाजांचे प्रकार: गुराब, गलबत, पाल, मचवा, शिबाड.
• आरमारी प्रमुख: मायनाक भंडारी आणि दर्या सारंग (दौलता खान).

४. महसूल व शेतीविषयक धोरण

• जमीन पाहणी व मोजणी: महाराजांनी अण्णाजी दत्तो यांच्या नेतृत्वाखाली जमिनीची शास्त्रोक्त मोजणी केली. त्यासाठी ‘शिवशाही काठी’ (शिवकाठी) हे मोजमापाचे प्रमाण निश्चित केले (१ काठी = ५ हात ५ मुठी).
• थेट महसूल संकलन: मध्यस्थांची (वतनदार, देशमुख, देशपांडे) लुडबूड थांबवून रयतेचा थेट सरकारशी संपर्क प्रस्थापित केला.
• सवलती व तगाई कर्ज: दुष्काळ किंवा अस्मानी-सुलतानी संकटाच्या वेळी शेतकऱ्यांना करमाफी दिली जाई आणि अवजारे, बियाणे खरेदीसाठी ‘तगाई’ (कर्ज) दिले जाई.
• महसूल प्रणाली: उत्पन्नाच्या ३३% (नंतर वाढवून ४०%) भाग शेतसारा म्हणून वसूल केला जाई.
• चौथाई व सरदेशमुखी:
  • चौथाई: स्वराज्यबाहेरील (मुघल किंवा आदिलशाही) प्रदेशाचे आक्रमणापासून रक्षण करण्यासाठी तिथल्या उत्पन्नाचा १/४ (२५%) भाग वसूल केला जाई.
  • सरदेशमुखी: राजा या नात्याने त्या प्रदेशाच्या उत्पन्नावर १०% (१/१०) अतिरिक्त हक्क सांगून वसूल केला जाई.

५. राज्याभिषेक व शिवराई नाणी

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा प्रथम राज्याभिषेक ६ जून १६७४ रोजी रायगडावर गागाभट्ट (वाराणसीचे विद्वान पंडित) यांच्या हस्ते झाला. या घटनेने स्वराज्य हे एक सार्वभौम व स्वतंत्र राज्य असल्याचे अधिकृतपणे घोषित झाले.

• पदव्या: महाराजांनी ‘छत्रपती’, ‘क्षत्रियकुलवतंस’, आणि ‘हिंदू धर्मोध्दारक’ या पदव्या धारण केल्या.
• राज्याभिषेक शक: राज्याभिषेकापासून महाराजांनी नवीन ‘राज्याभिषेक शक’ सुरू केला.
• शिवराई व होण नाणी:
  • शिवराई: तांब्याचे नाणे (Copper Coin).
  • होण: सोन्याचे नाणे (Gold Coin).
• राज्यव्यवहार कोश: फारसी भाषेऐवजी संस्कृत शब्दकोश वापरण्यासाठी ‘रघुनाथ पंडित पंतअमात्य’ यांच्या देखरेखीत ‘राज्यव्यवहार कोश’ तयार करण्यात आला.
• दुसरा राज्याभिषेक: २४ सप्टेंबर १६७४ रोजी निश्चलपुरी गोसावी यांच्या हस्ते तांत्रिक पद्धतीने दुसरा राज्याभिषेक पार पडला.

६. शिवकालीन महत्वाच्या घटनांची कालरेषा (Timeline Table)