मराठा साम्राज्याचा विस्तार: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या ‘हिंदवी स्वराज्याचे’ रूपांतर १८ व्या शतकात एका अथांग ‘मराठा साम्राज्यात’ (Maratha Empire) झाले. छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात पेशव्यांचे नेतृत्व आणि मराठा सरदारांच्या पराक्रमामुळे मराठ्यांचा पराक्रम महाराष्ट्र आणि दख्खनपुरता मर्यादित न राहता उत्तर भारतात अटकेपासून ते पूर्वेत बंगालपर्यंत आणि दक्षिणेत तंजावरपर्यंत पसरला. MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी यांसारख्या विविध स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा इतिहास अत्यंत महत्त्वाचा व सर्वाधिक गुण मिळवून देणारा घटक आहे.
१. मराठा साम्राज्य विस्ताराची पार्श्वभूमी व सनद (१७०७ – १७१९)
१७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शाहू महाराजांची मुघलांच्या कैदेतून सुटका झाली. शाहू महाराजांनी महाराष्ट्रात येऊन ताराबाईंसोबत झालेल्या वारसा हक्काच्या लढाईत यश मिळवले आणि सातारची गादी स्थापन केली. यानंतर मराठा सत्तेचा केंद्रबिंदू पुणे व सातारा बनला.
बालाजी विश्वनाथ (पहिले पेशवे: १७१३ – १७२०)
- सेनाकर्ते पद: बालाजी विश्वनाथ भट यांनी शाहू महाराजांची सत्ता मजबूत करण्यासाठी अनेक मराठा सरदारांना एकत्र आणले.
- १७१९ चा दिल्ली करार: मुघल बादशहाकडून दख्खनच्या ६ सुभ्यांतून (महाराष्ट्रासह) ‘चौथाई’ (२५% महसूल) आणि ‘सरदेशमुखी’ (१०% अतिरिक्त महसूल) वसूल करण्याचे कायदेशीर हक्क सनदेद्वारे मिळवले.
- या कराराने मराठ्यांना उत्तर भारताच्या राजकारणात हस्तक्षेप करण्याचा सनदशीर मार्ग मोकळा झाला.
💡 महत्वाचे: १७१९ च्या दिल्ली कराराला इतिहासकार सर रिचर्ड टेम्पल यांनी “मराठा स्वातंत्र्याची सनद (Magna Carta of Maratha Dominion)” असे म्हटले आहे.
२. पहिले बाजीराव पेशवे (१७२० – १७४०): उत्तरेतील महाविस्तार
बालाजी विश्वनाथ यांच्यानंतर त्यांचे २० वर्षांचे पुत्र बाजीराव बल्लाळ (पहिले बाजीराव) पेशवे झाले. त्यांनी “अटक पार झेंडा फडकवणे” आणि मुघल सत्तेच्या मुळावर घाव घालण्याचे धोरण आखले.
महत्त्वाच्या मोहिमा व विजय:
- पालखेडची लढाई (१७२८): बाजीराव आणि हैदराबादचा निजाम-उल-मुल्क यांच्यात ही लढाई झाली. बाजीरावांनी गनिमी काव्याचा अत्यंत उत्कृष्ट वापर करून निजामाला कोंडीत पकडले. मुंगी-शेवगावचा तह होऊन निजामाने शाहू महाराजांचे हक्क मान्य केले.
- माळवा व गुजरात मोहीम: १७२८ ते १७३१ दरम्यान माळवा आणि गुजरातवर मराठ्यांचे पूर्ण वर्चस्व निर्माण झाले. उदाजी पवार, मल्हारराव होळकर आणि रानोजी शिंदे यांनी यात मोलाची भूमिका बजावली.
- बुंदेलखंड मोहीम (१७२९): मुघल सरदार मोहम्मद खान बंगश याने बुंदेलखंडचे राजे छत्रसाल यांच्यावर आक्रमण केले. बाजीरावांनी मदतीला धावून जात बंगशचा पराभव केला. याच्या बदल्यात छत्रसालांनी बाजीरावांना आपल्या राज्याचा १/३ भाग दिला आणि मस्तानीचा विवाह बाजीरावांशी झाला.
- दिल्लीवर धडक (१७३७): बाजीरावांनी अचानक थेट दिल्लीवर हल्ला केला. केवळ ५०० घोडेस्वारांसह दिल्लीच्या वेशीवर पोहोचून मुघल बादशहा मोहम्मद शाह याला हादरवून सोडले.
- भोपाळची लढाई (१७३७): दिल्लीच्या रक्षणासाठी आलेल्या निजामाचा बाजीरावांनी भोपाळजवळ दारुण पराभव केला. दुरहाची संधी (१७३८) नुसार संपूर्ण माळवा प्रदेश मराठ्यांना मिळाला.
- वसईची लढाई (१७३९): बाजीरावांचे बंधू चिमाजी आप्पा यांनी अत्यंत चिकाटीने लढा देऊन पोर्तुगीजांचा पराभव केला व वसईचा किल्ला जिंकला.
३. बालाजी बाजीराव उर्फ नानासाहेब पेशवे (१७४० – १७६१)
बाजीरावांच्या मृत्यूनंतर नानासाहेब पेशवे झाले. त्यांच्या काळात मराठा साम्राज्य भौगोलिकदृष्ट्या आपल्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचले.
अटक पार झेंडा (१७५८)
- बाजीरावांचे पुत्र रघुनाथराव (राघोबादादा) आणि मल्हारराव होळकर यांनी उत्तर भारतात धडक मारली.
- पंजाबमधून अहमदशाह अब्दालीचा मुलगा तैमूर शाह याला हुसकावून लावले.
- १९ एप्रिल १७५८ रोजी मराठ्यांनी आजच्या पाकिस्तानमध्ये असलेल्या सिंधू नदीकाठच्या ‘अटक’ शहरावर मराठ्यांचा भगवा झेंडा फडकवला.
पूर्वेतील व दक्षिणेतील विस्तार:
- बंगाल मोहीम: नागपूरकर रघोजी भोसले यांनी बंगाल, बिहार आणि ओरिसावर आक्रमणे करून तेथील नवाब अलीवर्दी खान याला चौथाई देण्यास भाग पाडले.
- उदगीरची लढाई (१७६०): सदाशिवराव भाऊंच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी हैदराबादच्या निजामाचा दारुण पराभव केला. या विजयामुळे संपूर्ण दख्खनवर मराठ्यांचा एकछत्री अंमल बसला.
४. पानिपतचे तिसरे युद्ध (१४ जानेवारी १७६१) व पुनरुत्थान
उत्तरेत मराठ्यांचे वर्चस्व वाढल्यामुळे अफगाणिस्तानचा शासक अहमदशाह अब्दाली याने भारतावर आक्रमण केले.
- नेतृत्व: मराठा सैन्याचे मुख्य सेनापती सदाशिवराव भाऊ होते, तर नावाला मुख्य प्रमुख नानासाहेबांचे पुत्र विश्वासराव होते.
- परिणाम: १४ जानेवारी १७६१ रोजी झालेल्या या घनघोर युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाला. विश्वासराव, सदाशिवराव भाऊ यांच्यासह हजारो मराठा सैनिक धारातीर्थी पडले.
माधवराव पेशवे व मराठा पुनरुत्थान (Post-Panipat Revival)
पानिपतच्या पराभवानंतर अवघ्या एका दशकात थोरले माधवराव पेशवे यांनी मराठा राज्याची घडी पुन्हा बसवली.
- महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस यांच्या मदतीने मराठ्यांनी उत्तरेवर पुन्हा नियंत्रण मिळवले.
- १७७१ मध्ये: महादजी शिंदे यांनी मुघल बादशहा शाह आलम दुम्रा याला पुन्हा दिल्लीच्या गादीवर बसवले आणि दिल्लीवर मराठ्यांचे रक्षणकर्ते म्हणून वर्चस्व प्रस्थापित केले.
५. प्रमुख मराठा सरदार घराणी आणि त्यांचे केंद्र
मराठा साम्राज्याचा विस्तार केवळ पेशव्यांमुळे नाही, तर प्रादेशिक पातळीवर पराक्रम गाजवणाऱ्या बलाढ्य सरदार घराण्यांमुळे झाला:
६. मराठा साम्राज्यातील महत्त्वाच्या लढाया व तह
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- १७१९ दिल्ली सनद: बालाजी विश्वनाथ यांनी मुघलांकडून दख्खनच्या ६ सुभ्यांची चौथाई व सरदेशमुखी मिळवली.
- पहिले बाजीराव: सलग ४१ लढाया जिंकणारे अजिंक्य सेनापती; यांनी मराठा साम्राज्याचे धोरण “हिंदूपदपादशाही” असे ठेवले.
- पालखेडची लढाई (१७२८): बाजीराव पेशव्यांनी निजामाचा पराभव करून मुंगी-शेवगावचा तह केला.
- अटक पार झेंडा (१७५८): रघुनाथराव पेशवे व मल्हारराव होळकर यांनी अटकेवर (सध्या पाकिस्तान) विजय मिळवला.
- उदगीरची लढाई (१७६०): सदाशिवराव भाऊंनी निजामाचा पराभव केला.
- पानिपतचे ३ रे युद्ध (१४ जानेवारी १७६१): सदाशिवराव भाऊ विरुद्ध अहमदशाह अब्दाली.
- पुनरुत्थान: थोरल्या माधवराव पेशव्यांच्या काळात महादजी शिंदेंनी १७७१ मध्ये मुघल बादशहा शाह आलम याला पुन्हा दिल्लीच्या गादीवर बसवले.
- महत्त्वाची केन्द्रे: शिंदे (ग्वाल्हेर), होळकर (इंदूर), भोसले (नागपूर), गायकवाड (बडोदा).