पेशवाईचा इतिहास (History of Peshwas): मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात पेशवेकाळ हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि विस्तारवादी टप्पा मानला जातो. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या अष्टप्रधान मंडळातील ‘पेशवा’ (मुख्य प्रधान) हे पद पुढे छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात वंशपरंपरेने बाळाजी विश्वनाथ यांच्या घराण्याकडे आले. पुण्याला राजधानी बनवून मराठ्यांनी उत्तर भारतापासून ते दक्षिण भारतापर्यंत मराठा सत्तेचा ध्वज फडकवला. स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC, Police Bharti, Talathi) दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या या घटकाचा सविस्तर आणि परीक्षाभिमुख अभ्यास खालीलप्रमाणे आहे.
१. पेशवाईचा उगम व पार्श्वभूमी
‘पेशवा’ हा मूळ फारसी शब्द असून त्याचा अर्थ ‘नेता’ किंवा ‘मुख्य प्रधान’ असा होतो. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळात मोरो त्रिंबक पिंगळे हे पहिले पेशवे (मुख्य प्रधान) होते. सुरुवातीच्या काळात पेशवा हे पद केवळ एक प्रशासकीय पद होते; परंतु छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात या पदाला राजकीय आणि लष्करी क्षेत्रात अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले.
- शासकीय केंद्र बदल: छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात मराठा साम्राज्याची राजधानी ‘सातारा’ होती, तर पेशव्यांच्या काळात मुख्य प्रशासकीय केंद्र ‘पुणे’ (शनिवार वाडा) बनले.
- सत्तांतर प्रक्रिया: १७५० च्या सांगोला करारानुसार छत्रपतींनी प्रशासनाचे सर्व अधिकार औपचारिकपणे पेशव्यांकडे सोपवले.
💡 महत्वाचे: १७५० मध्ये छत्रपती रामराजे आणि बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब) पेशवे यांच्यात ‘सांगोला करार’ झाला. या करारामुळे छत्रपती हे नाममात्र प्रमुख राहिले आणि सर्व वास्तविक सत्ता पेशव्यांच्या हाती एकवटली.
२. प्रमुख पेशव्यांची कालानुक्रमे यादी
३. महत्त्वाच्या पेशव्यांचे सविस्तर विश्लेषण
(A) बाळाजी विश्वनाथ (१७१३ – १७२०)
- त्यांना मराठा साम्राज्याचे ‘द्वितीय संस्थापक’ म्हणून ओळखले जाते.
- मुघलांशी करार (१७१९): सैयद बंधूंच्या मदतीने मुघल बादशहाकडून दख्खनच्या ६ सुभ्यांतून ‘चौथाई’ (उत्पन्नाचा १/४ भाग) आणि ‘सरदेशमुखी’ (उत्पन्नाचा १/१० भाग) वसूल करण्याचे कायदेशीर हक्क मिळवले.
- कान्होजी आंग्रे यांना शाहू महाराजांच्या पक्षात आणण्यात मोठी भूमिका बजावली.
(B) पहिला बाजीराव / थोरले बाजीराव (१७२० – १७४०)
- वयाच्या अवघ्या २० व्या वर्षी पेशवे झाले. ते एक अत्यंत कुशल राजकीय रणनीतीकार आणि अजेय सेनापती होते (त्यांनी ४१ युद्धे लढली व एकही युद्ध हरले नाहीत).
- पालखेडची लढाई (१७२८): निजामाचा दारुण पराभव केला आणि ‘शेवगावचा तह’ करण्यास भाग पाडले.
- बुंदेलखंड मोहीम (१७२९): राजा छत्रसाल यांना महंमद खान बंगशपासून वाचवले. यानंतर छत्रसाल यांनी आपला अर्धा राज्यभाग आणि ‘मस्तानी’ बाजीरावांना दिली.
- भोपाळची लढाई (१७३७): मुघल आणि निजामाच्या संयुक्त सैन्याचा पराभव केला (दुरई सराईचा तह).
- सरदारांची नियुक्ती: मराठा साम्राज्याच्या विस्तारासाठी शिंदे (ग्वाल्हेर), होळकर (इंदूर), गायकवाड (वडोदरा) आणि पवार (धार/देवास) यांना स्वायत्तता देऊन उत्तरेत पाठवले.
(C) बाळाजी बाजीराव उर्फ नानासाहेब (१७४० – १७६१)
- नानासाहेबांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा विस्तार सीमा ओलांडून पंजाबमधील ‘अटक’ शहरापर्यंत पोहचला (१७५८ – रघोबादादांच्या नेतृत्वाखाली).
- पानिपतचे तिसरे युद्ध (१४ जानेवारी १७६१): मराठे आणि अहमदशाह अब्दाली यांच्यात हे ऐतिहासिक युद्ध झाले. यात मराठ्यांचा भीषण पराभव झाला. सदाशिवराव भाऊ, विश्वासराव यांच्यासह हजारो मराठा सैनिक मारले गेले. या आघातानेच नानासाहेबांचा २३ जून १७६१ रोजी मृत्यू झाला.
💡 महत्वाचे: पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धाबाबत एका व्यापाऱ्याचे पत्र प्रसिद्ध आहे: “दोन मोत्ये गळाली, सत्तावीस रुपये हरवले आणि नाणी किती घालवली याची गणितच नाही.”
(D) थोरले माधवराव पेशवे (१७६१ – १७७२)
- पानिपतच्या महाभयंकर पराभवानंतर अवघ्या १०-१२ वर्षांत मराठा सत्तेची प्रतिष्ठा पुनरुज्जीवित केली.
- राक्षसभुवनच्या लढाईत (१७६३) निजामाचा पराभव केला.
- म्हैसूरच्या हैदर अलीचा पराभव करून खंडणी वसूल केली.
- १७७२ मध्ये वयाच्या अवघ्या २८ व्या वर्षी क्षयरोगाने (TB) त्यांचे निधन झाले. इतिहासकार ग्रँट डफ यांच्या मते: “पानिपतच्या मैदानावरील पराभवापेक्षा माधवरावांचा अकाली मृत्यू मराठा साम्राज्यासाठी अधिक विनाशकारी ठरला.”
४. पेशवेकालीन महत्त्वाचे करार आणि युद्धे
५. पेशवेकालीन प्रशासन, अर्थव्यवस्था व न्यायव्यवस्था
- प्रशासकीय विभागणी: प्रांताच्या प्रमुखास ‘मामलेदार’ किंवा ‘कामावीसदार’ म्हटले जाई. लहानातील लहान घटकास ‘महाल’ किंवा ‘परगणा’ म्हणत.
- महसूल व्यवस्था:
- जमिनीची पाहणी करून शेतसारा ठरवला जाई.
- उत्पन्नाचे मुख्य स्रोत: चौथाई (२५%), सरदेशमुखी (१०%) आणि पोतगी.
- न्यायव्यवस्था:
- स्थानिक पातळीवर पंचायतीद्वारे न्यायनिवाडा केला जाई.
- सर्वोच्च न्यायाधीश म्हणून रामशास्त्री प्रभुणे अत्यंत प्रसिद्ध होते. त्यांनी नारायणरावांच्या हत्येप्रकरणी खुद्द रघुनाथरावाला (राघोबा) देहदंडाची शिक्षा सुनावली होती.
- कोतवाल: शहरात कायदा व सुव्यवस्था राखणे, भाववाढ नियंत्रणात ठेवणे यासाठी ‘कोतवाल’ हे पद होते (उदा. पुण्याचे प्रसिद्ध कोतवाल – घाशीराम कोतवाल).
६. पेशवाईचा अस्त आणि कारणे
१८०२ मध्ये दुसऱ्या बाजीरावाने ब्रिटिशांशी वसईचा तह केला. यामुळे मराठा सरदारांमध्ये (शिंदे, होळकर, भोसले) असंतोष पसरला आणि दुसरं व तिसरं आंग्ल-मराठा युद्ध घडले.
- खडकीची लढाई (१ knot १८१७): ब्रिटिशांनी बाजीराव दुसऱ्याचा पराभव केला.
- कोरेगाव भीमाची लढाई (१ जानेवारी १८१८): ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या तुकडीने पेशव्यांच्या सैन्याचा प्रतिकार केला.
- अष्टीची लढाई (फेब्रुवारी १८१८): बापू गोखले (पेशव्यांचे सेनापती) मारले गेले.
- अखेर (१८१८): जून १८१८ मध्ये दुसऱ्या बाजीरावाने जॉन माल्कमसमोर आत्मसमर्पण केले. ब्रिटिशांनी त्याला कानपूरजवळील ‘बिटूर’ येथे वर्षाला ८ लाख रुपयांची पेन्शन देऊन पाठवले. यासोबतच ३ जून १८१८ रोजी पेशवाई अधिकृतपणे समाप्त झाली.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- पहिले वंशपरंपरागत पेशवे: बाळाजी विश्वनाथ भट (१७१३).
- अजेय पेशवा: पहिला बाजीराव (४१ युद्धांत पराभूत न झालेला योद्धा).
- शनिवार वाडा: पहिला बाजीराव यांनी १७३० मध्ये पुण्यात शनिवार वाड्याची पायाभरणी केली (उद्घाटन १७३२).
- अटकेपार झेंडा: १७५८ मध्ये रघुनाथराव पेशवे यांनी अटकेवर (सध्याचे पाकिस्तान) मराठ्यांचा ध्वज फडकवला.
- पानिपतचे ३ रे युद्ध: १४ जानेवारी १७६१ (नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात, सेनापती: सदाशिवराव भाऊ).
- सांगोला करार (१७५०): या कराराने छत्रपतींचे प्रशासकीय अधिकार पेशव्यांकडे हस्तांतरित झाले.
- बारभाई मंडळ: सवाई माधवरावांच्या अल्पवयीन काळात कारभार चालवण्यासाठी नाना फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखाली स्थापन झालेले १२ कारभाऱ्यांचे मंडळ.
- वसईचा तह (१८०२): दुसऱ्या बाजीरावाने ब्रिटिशांशी केलेला तैनात फौजेचा करार.
- पेशवाईचा शेवट: १८१८ मध्ये ब्रिटिश गव्हर्नर जनरल ‘लॉर्ड हेस्टिंग्स’ च्या काळात पेशवाई पूर्णपणे नष्ट झाली आणि महाराष्ट्रावर युनियन जॅक फडकला.