सर्वनाम व त्याचे प्रकार – मराठी व्याकरण Notes

१. मराठीतील मूळ सर्वनामे व त्यांचे वर्गीकरण

मराठी व्याकरणात एकूण ९ मूळ सर्वनामे मानली जातात. या ९ सर्वनामांचे लिंग आणि वचनानुसार होणाऱ्या बदलांच्या आधारे वर्गीकरण केले जाते.

२. सर्वनामांचे मुख्य ६ प्रकार

अर्थ आणि वापराच्या आधारे सर्वनामांचे मुख्य ६ प्रकार पडतात:

(१) पुरुषवाचक सर्वनाम (Personal Pronouns)

बोलणाऱ्याच्या, ऐकणाऱ्याच्या किंवा ज्याच्याविषयी बोलायचे त्याच्या नामाऐवजी येणाऱ्या सर्वनामाला ‘पुरुषवाचक सर्वनाम’ म्हणतात. याचे ३ उपप्रकार पडतात:

• प्रथम पुरुषवाचक सर्वनाम: बोलणारी व्यक्ती स्वतःचा उल्लेख करताना वापरते.
  • एकवचन: मी, स्वतः, आपण. (उदा. मी नियमित अभ्यास करतो.)
  • अनेकवचन: आम्ही, आपण. (उदा. आम्ही उद्या गडकिल्ल्यांची सहल काढणार आहोत.)
• द्वितीय पुरुषवाचक सर्वनाम: ज्याच्याशी बोलायचे आहे त्याचा उल्लेख करताना वापरले जाणारे सर्वनाम.
  • एकवचन: तू, आपण, स्वतः. (उदा. तू कुठे चालला आहेस?)
  • अनेकवचन: तुम्ही, आपण. (उदा. तुम्ही सर्वांनी शांत बसा.)
• तृतीय पुरुषवाचक सर्वनाम: ज्याच्याविषयी बोलायचे (जे उपस्थित नाहीत) त्यांच्यासाठी वापरले जाणारे सर्वनाम.
  • उदाहरणे: तो, ती, ते, त्या. (उदा. तो रोज सकाळी पळायला जातो. त्या स्पर्धा परीक्षेची तयारी करतात.)

(२) दर्शक सर्वनाम (Demonstrative Pronouns)

जवळची किंवा दूरची वस्तू, व्यक्ती किंवा प्राणी दाखवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्वनामाला ‘दर्शक सर्वनाम’ म्हणतात.

• जवळची वस्तू/व्यक्ति दाखवण्यासाठी: हा, ही, हे, ह्या. (उदा. हा माझा पेन आहे.)
• दूरची वस्तू/व्यक्ति दाखवण्यासाठी: तो, ती, ते, त्या. (उदा. ते उंच पर्वत शिखर आहे.)

(३) संबंधी सर्वनाम (Relative Pronouns)

वाक्यात पुढे येणाऱ्या दर्शक सर्वनामाशी संबंध दाखवणाऱ्या सर्वनामाला ‘संबंधी सर्वनाम’ म्हणतात.

• सर्वनामे: जो, जी, जे, ज्या.
• उदाहरणे:
  • जो कष्ट करतो, तो यशस्वी होतो. (येथे ‘जो’ हे संबंधी आणि ‘तो’ हे दर्शक सर्वनाम आहे.)
  • ज्याने चोरी केली, त्याला शिक्षा झाली.

(४) प्रश्नवाचक सर्वनाम (Interrogative Pronouns)

ज्या सर्वनामांचा उपयोग वाक्यात प्रश्न विचारण्यासाठी केला जातो, त्यांना ‘प्रश्नवाचक सर्वनाम’ म्हणतात.

• सर्वनामे: कोण, काय, कोणास, कोणी, कोणाला, इत्यादी.
• उदाहरणे:
  • तुझे नाव काय आहे?
  • तेथे कोण उभे आहे?
  • हा ग्रंथ कोणी लिहिला?

(५) अनिश्चित सर्वनाम / सामान्य सर्वनाम (Indefinite Pronouns)

‘कोण’ आणि ‘काय’ ही सर्वनामे वाक्यात प्रश्न विचारण्यासाठी न येता, ती नेमक्या कोणत्या नामाबद्दल आली आहेत हे निश्चित सांगता येत नाही, तेव्हा त्यांना ‘अनिश्चित’ किंवा ‘सामान्य सर्वनाम’ म्हणतात.

• उदाहरणे:
  • त्या पेटीत काय आहे, ते मला ठाऊक नाही. (प्रश्न विचारलेला नाही)
  • कोणी कोणास हसू नये.
  • कोणीही यावे आणि काहीही बोलावे!

(६) आत्मवाचक सर्वनाम (Reflexive Pronouns)

आपण स्वतः या अर्थी नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या नंतर येणाऱ्या सर्व नामाला ‘आत्मवाचक सर्वनाम’ म्हणतात.

• मुख्य सर्वनामे: आपण, स्वतः.
• उदाहरणे:
  • मी स्वतः त्याला पाहिले.
  • तू आपणहून ते काम स्वीकारलेस.
  • ती आपण होऊन निघून गेली.

३. स्पर्धा परीक्षेतील महत्त्वाचे अपवाद व सूक्ष्म फरक