भारतातील नैसर्गिक वनस्पती – भूगोल (Geography) Notes

१. वनस्पतींच्या वितरणावर परिणाम करणारे प्रमुख घटक

भारतातील वनस्पतींचे वितरण ठिकठिकाणी भिन्न असण्यामागे खालील नैसर्गिक घटक कारणीभूत आहेत:

• पर्जन्यमान (Rainfall): वनस्पतींच्या प्रकारावर आणि घनतेवर पर्जन्याचा सर्वात मोठा प्रभाव पडतो. जास्त पर्जण्याच्या प्रदेशात घनदाट वने, तर कमी पर्जण्याच्या प्रदेशात काटेरी वनस्पती आढळतात.
• तापमान व आर्द्रता (Temperature & Humidity): तापमानातील बदलांनुसार वनस्पतींची उंची, पानांची रचना व प्रकार बदलतात.
• भूपृष्ठाची उंची / प्राकृतिक रचना (Relief & Altitude): पर्वतीय प्रदेशात जसजसे उंच जावे, तसतसे तापमानात घट होऊन वनस्पतींच्या प्रकारात बदल होतो.
• मृदेचा प्रकार (Soil Type): गाळाची मृदा, काळी मृदा, तांबडी मृदा किंवा वाळवंटी मृदा यांनुसार वनस्पतींची भिन्न रूपे दिसून येतात.

२. भारतातील वनांचे मुख्य प्रकार (Classification of Forests)

हवामान आणि पर्माण्याच्या आधारावर भारतातील नैसर्गिक वनस्पतींचे मुख्य ५ प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते:

(A) उष्णकटिबंधीय सदाहरित व निम-सदाहरित वने (Tropical Evergreen & Semi-Evergreen Forests)

• वार्षिक पर्जन्यमान: २०० सेंमी पेक्षा जास्त.
• वार्षिक सरासरी तापमान: २२°C पेक्षा जास्त आणि तीव्र आर्द्रता.
• भौगोलिक विस्तार:
  • पश्चिम घाटाचा पश्चिम उतार (सह्याद्रीचा थेट मान्सून वाऱ्यांचा सामना करणारा भाग).
  • ईशान्य भारतातील राज्ये (आसाम, मेघालय, नागालँड, मणिपूर, मिझोराम, त्रिपुरा).
  • अंदमान आणि निकोबार बेटसमूह.
• प्रमुख वृक्ष: महोगनी (Mahogany), एबनी/आबनूस (Ebony), रोझवूड (Rosewood), रबर (Rubber), बांबू (Bamboo), सिनकोना (Cinchona).
• महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
  • हे वृक्ष अतिशय उंच (६० मीटर किंवा त्याहून अधिक) वाढतात.
  • वने अत्यंत घनदाट असतात; त्यामुळे सूर्याचा प्रकाश जमिनीपर्यंत पोहोचत नाही.
  • या वनांमधील वृक्ष एकाच वेळी आपली पाने गाळत नाहीत, त्यामुळे ही वने वर्षभर हिरवीगार (सदाहरित) दिसतात.

(B) उष्णकटिबंधीय पानझडी किंवा मोसमी वने (Tropical Deciduous Forests)

ही भारतातील सर्वाधिक विस्तृत क्षेत्रावर आढळणारी वने आहेत. यांना ‘मोसमी वने’ असेही म्हणतात. पर्जन्याच्या प्रमाणावर आधारित यांचे दोन उपप्रकार पडतात:

1. आर्द्र पानझडी वने (Moist Deciduous Forests):
   • पर्जन्यमान: १०० ते २०० सेंमी.
   • विस्तार: ईशान्येकडील राज्ये, हिमालयाची पायथ्याची टेकडी (शिवालिक), उत्तर पूर्व पठार (छत्तीसगड, ओडिशा, झारखंड) आणि पश्चिम घाटाचा पूर्व उतार.
   • प्रमुख वृक्ष: सागवान (Teak), साल (Sal), शिशम (Shisham), महुआ, चंदन (Sandalwood), बांबू.
2. शुष्क पानझडी वने (Dry Deciduous Forests):
   • पर्जन्यमान: ७० ते १०० सेंमी.
   • विस्तार: उत्तर भारताचे मैदान, द्वीपकल्पीय पठाराचा शुष्क भाग, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, गुजरात व तमिळनाडूचे काही भाग.
   • प्रमुख वृक्ष: खैर, पळस, आंबा, बेल, तेंडू, अमुरा, नीम.

• महत्त्वाची वैशिष्ट्ये: बाष्पीभवन रोखण्यासाठी ही वनस्पती उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला (सुमारे ६ ते ८ आठवडे) आपली पाने गाळतात. या वनांचे लाकूड अतिशय व्यापारीदृष्ट्या महत्त्वाचे असते.

(C) उष्णकटिबंधीय काटेरी वने व झुडपे (Tropical Thorn Forests & Scrubs)

• वार्षिक पर्जन्यमान: ७० सेंमी पेक्षा कमी (शुष्क व निम-शुष्क प्रदेश).
• भौगोलिक विस्तार: वायव्य भारत – राजस्थान, नैऋत्य पंजाब, हरियाणा, गुजरात, मध्य प्रदेश आणि द्वीपकल्पीय पठाराचा पर्जन्यछायेचा प्रदेश (महाराष्ट्रातील मराठवाडा व अहिल्यानगर/पुणे/सोलापूरचे काही भाग).
• प्रमुख वृक्ष व वनस्पती: बाभूळ (Acacia), बोरी (Ber), खैर, निवडुंग (Cactus), खजूर (Palm), नागफणी.
• महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
  • झाडांची मुळे पाण्याचा शोध घेण्यासाठी खूप खोलवर पसरलेली असतात.
  • पाने अतिशय लहान, जाड व मेणचट असतात किंवा त्यांचे काट्यांमध्ये रूपांतर झालेले असते (ज्यामुळे बाष्पीभवन कमी होते).

(D) समशीतोष्ण पर्वतीय वने (Montane / Mountain Forests)

उंचीनुसार तापमानात होणाऱ्या घटीनुसार पर्वतीय भागांत वनस्पतींच्या रचनेत बदल दिसून येतो. हे मुख्यत्वे हिमालयामध्ये आढळतात:

• १००० ते २००० मीटर उंची: आर्द्र समशीतोष्ण वने – ओक (Oak) आणि चेस्टनाट (Chestnut) यांसारखे रुंद पानांचे वृक्ष.
• १५०० ते ३००० मीटर उंची: सुचीपर्णी वने (Coniferous Forests) – पाईन (Pine), देवदार (Deodar), सिल्व्हर फर (Silver Fir), स्प्रूस (Spruce), सीडार (Cedar). (टीप: देवदार लाकूड बांधकामासाठी अत्यंत मजबूत असते.)
• ३००० मीटरपेक्षा जास्त उंची: अल्पाईन वनस्पती (Alpine Vegetation) – ज्युनिपर (Juniper), बर्च (Birch), ऱ्होडोडेंड्रॉन (Rhododendron).
• अतिउंच भाग (बर्फाच्छादित सीमा): तुंड्रा वनस्पती – शेवाळ (Mosses) आणि लाईकेन्स (Lichens).

(E) किनारपट्टीची / दलदलीची / खारफुटीची वने (Mangrove / Tidal / Littoral Forests)

• भौगोलिक विस्तार: नद्यांची खोरी, त्रिभुज प्रदेश (Delta Region) आणि भरती-ओहोटीचे सागरी किनारपट्टी भाग.
  • गंगा-ब्रह्मपुत्रा डेल्टा (सुंदरबन)
  • महानदी, गोदावरी, कृष्णा व कावेरी नद्यांचे मुख
  • अंदमान आणि निकोबार बेटे व महाराष्ट्राची कोकण किनारपट्टी
• प्रमुख वृक्ष: सुंदरी (Sundari), रायझोफोरा (Rhizophora), कॅसुआरिना (Suru), केवडा, नारळ.
• महत्त्वाची वैशिष्ट्ये:
  • या वनस्पतींची मुळे खाऱ्या पाण्यात तग धरून राहतात.
  • वनस्पतींच्या मुळांना ऑक्सिजन मिळण्यासाठी मुळे जमिनीच्या/पाण्याच्या वर येतात, त्यांना ‘श्वसनमुळे’ (Pneumatophores) म्हणतात.
  • पश्चिम बंगालमधील सुंदरबन डेल्टा येथे ‘सुंदरी’ वृक्ष मोठ्या प्रमाणावर आढळतात; यावरूनच या प्रदेशाला ‘सुंदरबन’ नाव पडले आहे.
  • हे जंगल किनारपट्टीचे वादळे व सुनामीपासून संरक्षण करते.

३. भारतातील वनांचा तुलनात्मक तक्ता (Comparative Table)

४. भारत वनस्थिती अहवाल (ISFR – महत्त्वपूर्ण तथ्ये)

भारतीय वन सर्वेक्षण (Forest Survey of India – FSI, Dehradun) दर २ वर्षांनी ‘India State of Forest Report’ प्रसिद्ध करते. परीक्षांच्या दृष्टीने खालील आकडेवारी अत्यंत महत्त्वाची आहे:

• क्षेत्रफळानुसार सर्वाधिक वनक्षेत्र असणारी राज्ये:
  1. मध्य प्रदेश (सर्वाधिक वन क्षेत्र)
  2. अरुणाचल प्रदेश
  3. छत्तीसगड
• टक्केवारीनुसार (एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या) सर्वाधिक वनक्षेत्र असणारी राज्ये:
  1. मिझोराम (सुमारे ८४.५%)
  2. अरुणाचल प्रदेश
  3. मेघालय
• महाराष्ट्रातील संदर्भ:
  • महाराष्ट्रात सर्वाधिक वन क्षेत्र असणारा जिल्हा: गडचिरोली.
  • महाराष्ट्रात सर्वात कमी वन क्षेत्र असणारे जिल्हे: मुंबई शहर, लातूर.