1857 चा उठाव – इतिहास (History) Notes

१. १८५७ च्या उठावाची प्रमुख कारणे

१८५७ चा उठाव ही कोणतीही एकाएकी घडलेली घटना नव्हती, तर गेल्या १०० वर्षांत (१७५७ प्लासीच्या युद्धापासून) साचलेल्या असंतोषाचा तो एक तीव्र उद्रेक होता.

(A) राजकीय कारणे (Political Causes)

• खालसा धोरण (Doctrine of Lapse): लॉर्ड डलहौसीने दत्तक विधान नामंजूर करून सातारा (१८४८), जयतपूर, संबळपूर (१८४९), उदयपूर (१८५२), झाशी (१८५३), आणि नागपूर (१८५४) ही राज्ये ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन केली.
• अयोध्या (अवध) चे विलीनीकरण (१८५६): अवधच्या नवाबावर (वाजिद अली शाह) ‘गैरकारभाराचे’ (Misgovernance) आरोप लावून अवध साम्राज्य ब्रिटिशांनी बळकावले. यामुळे सैनिकांमध्ये प्रचंड तीव्र असंतोष पसरला, कारण ब्रिटिश सैन्यातील बहुतांश सैनिक अवधमधील होते.
• पदव्या व पेन्शन समाप्ती: कर्नाटक व तंजावरच्या नवाबांच्या पदव्या रद्द केल्या गेल्या. नानासाहेब पेशवे यांची पेन्शन बंद करण्यात आली.
• मुघल सम्राटाचा अपमान: डलहौसीने मुघल सम्राट बहादूरशाह जफर यांना लाल किल्ला खाली करण्यास सांगितले आणि नाणी पाडण्याचा अधिकार काढून घेतला.

(B) आर्थिक कारणे (Economic Causes)

• जमीन महसूल पद्धती: कायमधारा, रयतवारी आणि महालवारी पद्धतींमुळे शेतकऱ्यांचे प्रचंड आर्थिक शोषण झाले. जमिनीचे लिलाव होऊन शेतकरी भूमिहीन झाले.
• हस्तव्यवसाय व उद्योगांचा ऱ्हास: ब्रिटिशांच्या ‘मुक्त व्यापार’ (Free Trade) धोरणामुळे भारतातील पारंपरिक हस्तकला व कापड उद्योग पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला. भारत केवळ कच्च्या मालाचा पुरवठादार बनला.
• आर्थिक निसारण (Drain of Wealth): भारताची संपत्ती विविध मार्गांनी इंग्लंडमध्ये वाहून नेली जात होती.

(C) सामाजिक व धार्मिक कारणे (Social & Religious Causes)

• सामाजिक सुधारणांमधील हस्तक्षेप: सती बंदी कायदा (१८२९), विधवा पुनर्विवाह कायदा (१८५६) यांसारख्या कायद्यांमुळे भारतीयांना वाटले की इंग्रज त्यांच्या धर्म आणि संस्कृतीवर हल्ला करत आहेत.
• ख्रिश्चन मिशनऱ्यांचा प्रचार: मिशनऱ्यांना धर्मांतरासाठी मोकळे रान दिले गेले. तुरुंगात आणि सैन्यात ख्रिश्चन धर्माचा प्रचार केला जात असे.
• धार्मिक अयोग्यतेचा कायदा (Lex Loci Act, १८५०): ख्रिश्चन धर्म स्वीकारणाऱ्या व्यक्तीलाही आपल्या पितृक संपत्तीत हक्क मिळेल अशी तरतूद करण्यात आली.

(D) लष्करी कारणे (Military Causes)

• वेतन व भत्त्यांमधील भेदभाव: भारतीय सैनिकांना ब्रिटिश सैनिकांच्या तुलनेत अत्यंत कमी वेतन व दुजाभावाची वागणूक दिली जात असे. भारतीय सैनिकाला ‘सुभेदार’ पदाच्या पुढे पदोन्नती मिळत नसे.
• सामान्य सेवा भरती कायदा (General Service Enlistment Act, १८५६): या कायद्यानुसार भारतीय सैनिकांना समुद्रापार जाऊन युद्ध करणे बंधनकारक केले गेले. तत्कालीन हिंदू धर्मात समुद्रपर्यटन हे पाप मानले जात होते.

(E) तात्कालिक कारण (Immediate Cause)

• १८५६ मध्ये सैन्यात जुन्या ‘ब्राउन बेस’ बंदुकांऐवजी नवीन ‘एनफिल्ड रायफल’ (Enfield Rifle) समाविष्ट करण्यात आल्या.
• या रायफल्सच्या काडतुसांचे आवरण दाताने तोडावे लागत असे. या आवरणाला गाईची व डुकराची चरबी लावलेली असते अशी बातमी सैन्यात पसरली.
• गाई हिंदू धर्मासाठी पवित्र तर डुक्कर मुस्लिम धर्मासाठी निषिद्ध असल्याने दोन्ही धर्मीय सैनिकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या गेल्या आणि उठावाची ठिणगी पडली.

२. उठावाची सुरुवात आणि प्रसार

• १० मे १८५७: मेरठ येथील सैनिकांनी उघडपणे बंड पुकारले, आपल्या अधिकाऱ्यांची हत्या केली आणि तुरुंगातील साथीदारांना सोडवून दिल्लीकडे कूच केले.
• ११-१२ मे १८५७: बंडखोरांनी दिल्लीवर ताबा मिळवला आणि वृद्ध मुघल सम्राट बहादूरशाह जफर (दुसरा) याला ‘शहेनशहा-इ-हिंदुस्तान’ (भारताचा सम्राट) म्हणून घोषित केले.

३. प्रमुख केन्द्रे, नेते आणि ब्रिटिश अधिकारी

स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने उठावाची प्रमुख केंद्रे आणि तेथील नेतृत्व अत्यंत विचारले जाते:

४. महाराष्ट्रातील १८५७ चा उठाव

MPSC च्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील उठावाच्या घटना आणि व्यक्ती अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत:

• सातारा: रंगो बापूजी गुप्ते यांनी सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह यांचे राज्य पूर्ववत मिळवण्यासाठी इंग्रजांविरुद्ध मोठी सशस्त्र संघटना उभारली. (त्यांना इंग्रजांनी पकडण्याचा प्रयत्न केला पण ते निसटले).
• कोल्हापूर: चिमासाहेब (दुसरे शिवाजी) यांनी २७ जुलै १८५७ रोजी उठावाचे नेतृत्व केले. कोल्हापूरच्या २७ व्या एन.आय. तुकडीने बंड केले.
• पेठ (नाशिक): पेठचे राजा भगवंतराव निळकंठराव यांच्या नेतृत्वाखाली स्थानिक कोळी समाजाने ब्रिटिश सरकारविरुद्ध बंड पुकारले. राजा भगवंतरावांना ब्रिटिशांनी फाशी दिली.
• नरगुंद: बाबासाहेब भावे (भास्करराव भावे) यांनी निशस्त्रीकरणाच्या कायद्याविरोधात नरगुंद येथे बंड केले.
• खानदेश (भिल्लांचा उठाव): कजारसिंग (खाज्या सिंग) आणि भीमा नायक यांच्या नेतृत्वाखाली हजारो भिल्ल बांधवांनी सातपुडा क्षेत्रात इंग्रजांशी संघर्ष केला.
• मुंबई: मुंबईत पोलिस कमिशनर चार्ल्स फॉरबिस याने सिपाही सय्यद हुसेन आणि मंगल गड्या यांचा कट उधळून लावला व दोघांना तोफेच्या तोंडी दिले.
• नागपूर & औरंगाबाद: औरंगाबाद येथे १ ल्या कॅव्हलरी सैनिकांचे बंड (फिदा अली), तर नागपूर येथे भोसल्यांच्या जुन्या सैनिकांचा कट उघडकीस आला.

५. उठाव अपयशी ठरण्याची प्रमुख कारणे

• मध्यवर्ती नेतृत्वाचा व एकसूत्रीपणाचा अभाव: विविध भागांतील नेत्यांचे उद्दिष्ट वेगवेगळे होते, त्यात एकसंधतेचा आणि सर्वमान्य नेतृत्वाचा अभाव होता.
• नियोजन व समन्वयाची उणीव: संपूर्ण देशात एकाच वेळी उठाव सुरू होऊ शकला नाही. वेगवेगळ्या तारखांना उठाव झाल्याने ब्रिटिशांना ते टप्प्याटप्प्याने दडपणे सोपे गेले.
• शस्त्रास्त्रे व संसाधनांची कमतरता: भारतीयांकडे जुनी पारंपरिक शस्त्रे (तलवारी, भाले) होती, तर इंग्रजांकडे आधुनिक बंदुका, तोफा आणि टेलिग्राम (तंतू संदेश) व रेल्वेसारखी आधुनिक दळणवळण साधने होती.
• मर्यादित विस्तार: उठाव प्रामुख्याने उत्तर व मध्य भारतापुरता मर्यादित राहिला. दक्षिण भारत, पंजाब, बंगाल आणि गुजरात हे भाग बहुतांशी शांत राहिले.
• भारतीय राजेरजवाड्यांची फितुरी: ग्वाल्हेरचे शिंदे, हैदराबादचा निजाम, पटियालाचे राजे, नेपाळचे राणा यांनी इंग्रजांना प्रत्यक्ष मदत केली. (लॉर्ड कॅनिंगने म्हटले होते, “या राजेरजवाड्यांनी वादळात तुफानरोधक बंधाऱ्यासारखे काम केले”).
• सुशिक्षित मध्यमवर्गाची अलिप्तता: तत्कालीन भारतीय सुशिक्षित वर्गाने या उठावापासून स्वतःला दूर ठेवले, कारण त्यांना ब्रिटिशांची सत्ता भारताच्या आधुनिकतेसाठी आवश्यक वाटत होती.

६. उठावाचे परिणाम आणि राजकीय बदल

(A) ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीचा अंत

• भारत सरकार कायदा १८५८ (Government of India Act, 1858): ब्रिटनच्या संसदेने हा कायदा संमत करून भारतातील ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता समाप्त केली. सत्ता थेट ब्रिटिश क्राऊन (ब्रिटिश राजेशाही) कडे हस्तांतरित झाली.
• ‘बोर्ड ऑफ कंट्रोल’ आणि ‘कोर्ट ऑफ डायरेक्टर्स’ बरखास्त करण्यात आले.

(B) राणीचा जाहीरनामा (Queen’s Proclamation)

• १ नोव्हेंबर १८५८ रोजी अलाहाबाद (प्रयागराज) येथील दरबारात गव्हर्नर जनरल लॉर्ड कॅनिंग यांनी राणी व्हिक्टोरियाचा जाहीरनामा वाचून दाखवला.
• महत्त्वाच्या तरतुदी:
  • भारतीय प्रजाजनांना ब्रिटिश नागरिकांप्रमाणेच समान वागणूक दिली जाईल.
  • धार्मिक बाबतीत हस्तक्षेप केला जाणार नाही.
  • दत्तक विधान मंजूर केले जाईल व संस्थानांचे विलीनीकरण थांबवले जाईल.
  • गुणवत्तेवर आधारित नोकऱ्या दिल्या जातील.

(C) प्रशासकीय बदल

• गव्हर्नर जनरलचे पद बदलून त्याला ‘व्हॉइसरॉय’ (Viceroy) ही नवी पदवी देण्यात आली. भारताचा पहिला व्हॉइसरॉय लॉर्ड कॅनिंग बनला.
• लंडनमध्ये भारतीय व्यवहारांसाठी ‘भारत मंत्री’ (Secretary of State for India) हे नवीन पद निर्माण करण्यात आले आणि त्याच्या मदतीसाठी १५ सदस्यांचे ‘इंडिया कौन्सिल’ स्थापन झाले. (पहिले भारत मंत्री: लॉर्ड स्टॅन्ले).

(D) लष्कराची पुनर्रचना (Peel Commission)

• सैन्यात पुन्हा बंड होऊ नये म्हणून ‘पिल कमिशन’ (Peel Commission) च्या शिफारशीनुसार सैन्याची पुनर्रचना करण्यात आली.
• युरोपियन व भारतीय सैनिकांचे प्रमाण वाढवण्यात आले (बंगालमध्ये १:२ तर मद्रास/मुंबईत १:३ ठेवले गेले).
• तोफखाना (Artillery) पूर्णपणे ब्रिटिशांच्या ताब्यात ठेवण्यात आला. ‘फोजा आणि राज्य करा’ (Divide and Rule) धोरणानुसार जातीच्या आधारावर सैन तुकड्या बनवल्या गेल्या (उदा. गुर्खा, पूरभिया, माजबी शिख).

७. उठावाचे स्वरूप व इतिहासकारांची मते