महाराष्ट्राची भूरचना – भूगोल (Geography) Notes

१. महाराष्ट्राचा सर्वसाधारण भौगोलिक विस्तार

महाराष्ट्राचे भौगोलिक स्थान भारतीय उपखंडाच्या मध्य-पश्चिम भागात आहे. राज्याच्या भूरचनेचा अभ्यास करताना खालील मूलभूत बाबी लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे:

• एकूण क्षेत्रफळ: ३,०७,७१३ चौ. किमी (भारताच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या ९.३६% भाग).
• अक्षवृत्तीय विस्तार: १५°६०’ उत्तर अक्षवृत्त ते २२°०१’ उत्तर अक्षवृत्त.
• रेखावृत्तीय विस्तार: ७२°६०’ पूर्व रेखावृत्त ते ८०°०९’ पूर्व रेखावृत्त.
• पूर्व-पश्चिम लांबी: सुमारे ८०० किमी (किनाऱ्यापासून पूर्वेकडील गडचिरोलीपर्यंत).
• दक्षिण-उत्तर रुंदी: सुमारे ७०० किमी.
• समुद्रकिनारा: पश्चिमेस सुमारे ७२० किमी लांबीचा सलग अरबी समुद्राचा किनारा लाभला आहे.

२. महाराष्ट्राचे प्रमुख भूरूपीय (प्राकृतिक) विभाग

भूरचनेनुसार महाराष्ट्राचे प्रामुख्याने तीन प्राकृतिक विभाग पडतात:

1. कोकण किनारपट्टी (Konkan Coastal Plain)
2. पश्चिम घाट किंवा सह्याद्री पर्वत (Western Ghats / Sahyadri Range)
3. महाराष्ट्राचे पठार किंवा दख्खनचे पठार (Deccan Plateau)

अ) कोकण किनारपट्टी (Konkan Coastal Region)

सह्याद्री पर्वताच्या प्रस्तरभंगामुळे (Faulting) पश्चिमेकडील भूभाग खचून कोकण किनारपट्टीची निर्मिती झाली आहे. ही ‘रिया’ (Ria) प्रकारची किनारपट्टी मानली जाते.

• सीमा: उत्तरेस दमनगंगा नदीपासून दक्षिणेस तेरेखोलच्या खाडीपर्यंत.
• रुंदी: उत्तरेकडे (उत्तर कोकण) ६० ते ९० किमी (उल्हास नदीच्या खोऱ्यात सर्वात जास्त), तर दक्षिणेकडे (दक्षिण कोकण) ती ३० ते ४० किमी इतकी कमी होते.
• उंची: किनारपट्टीची सरासरी उंची १५ ते १५० मीटर दरम्यान आहे.
• कोकणाचे दोन उपविभाग:
  • खलाटी: समुद्राला लागून असलेला सखल, भरती-ओहोटीचा व सँडी भाग (पश्चिम भाग).
  • वलाटी: सह्याद्रीच्या पायथ्याकडील उंच-सखल, डोंगराळ भाग (पूर्व भाग).

कोकणातील महत्त्वाच्या खाड्या (उत्तर ते दक्षिण क्रम)

ब) पश्चिम घाट किंवा सह्याद्री पर्वत (Sahyadri Range)

अरबी समुद्रास समांतर उत्तर-दक्षिण दिशेने पसरलेल्या पर्वतरांगेस ‘सह्याद्री’ म्हणतात. हा खऱ्या अर्थाने अवशिष्ट किंवा प्रस्तरभंगामुळे तयार झालेला **गट पर्वत (Block Mountain)** आहे.

• लांबी: सह्याद्रीची एकूण लांबी १६०० किमी असून महाराष्ट्रात ती ४४० किमी आहे.
• सरासरी उंची: ९०० ते १२२० मीटर.
• जलविभाजक: सह्याद्री पर्वत हा अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या (पश्चिम वाहिनी) आणि बंगालच्या उपसागराला मिळणाऱ्या (पूर्व वाहिनी) नद्यांमधील मुख्य **जलविभाजक** आहे.

सह्याद्रीतील प्रमुख शिखरे (उंचीनुसार उतरता क्रम)

सह्याद्रीच्या पूर्व-पश्चिम उपरांगा (Offshoots)

सह्याद्री पर्वतातून पूर्वेकडे पसरलेल्या तीन प्रमुख डोंगररांगा अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत:

• सातमाळा-अजिंठा रांग: नाशिक, औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर), जालना, परभणी. ही रांग तापी आणि गोदावरी नदी खोरे वेगळे करते.
• हरिश्चंद्र-बालाघाट रांग: अहमदनगर, बीड, उस्मानाबाद (धाराशिव), लातूर. ही रांग गोदावरी आणि भीमा नदी खोरे वेगळे करते.
• शंभू-महादेव रांग: सातारा, सांगली, सोलापूर. ही रांग भीमा आणि कृष्णा नदी खोरे वेगळे करते.

महाराष्ट्रातील प्रमुख घाट (Passes) व जोडणारे मार्ग

क) महाराष्ट्राचे पठार किंवा दख्खनचे पठार (Deccan Plateau)

पठाराने महाराष्ट्राचा सुमारे ९०% भूभाग व्यापलेला आहे. सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील अथांग प्रदेशास ‘महाराष्ट्र पठार’ म्हणतात.

• निर्मिती: आजपासून सुमारे ६ ते ७ कोटी वर्षांपूर्वी क्रिटेशिअस (Cretaceous) काळात झालेल्या भ्रंशमूलक उद्रेकातून (Fissure Eruption) लाव्हाचे थरच्या थर साचून हे पठार बनले. असे जवळपास २९ वेळा उद्रेक झाले.
• खडक: पठाराची रचना प्रामुख्याने बेसाल्ट (Basalt) खडकाने झाली आहे. खडकाची जाडी पश्चिमेस (२ किमी) जास्त असून पूर्वेकडे ती कमी होत जाते.
• उतार: पठाराचा सर्वसाधारण उतार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे व आग्नेयेकडे आहे. म्हणूनच गोदावरी, भीमा व कृष्णा या प्रमुख नद्या पूर्वेस वाहतात.
• सरासरी उंची: ३०० ते ६०० मीटर.

३. तिन्ही प्रमुख प्राकृतिक विभागांची तुलनात्मक माहिती