विशेषण (Adjective): नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या विकारी शब्दाला ‘विशेषण’ असे म्हणतात. ज्या नामाबद्दल विशेषण अधिक माहिती सांगते, त्या नामाला मराठी व्याकरणात ‘विशेष्य’ असे म्हणतात. MPSC, पोलीस भरती, तलाठी व इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा घटक अत्यंत वस्तुनिष्ठ आणि गुण मिळवून देणारा आहे.
१. विशेषण व विशेष्य संकल्पना
विशेषण हे स्वतंत्रपणे वापरले जात नाही; ते नेहमी नामासोबत किंवा नामाच्या संदर्भानेच येते. विशेषणाचा मुख्य उद्देश नामाची व्याप्ती मर्यादित करणे हा असतो.
- उदाहरण १: काळा कुत्रा धावतो.
- या वाक्यात ‘कुत्रा’ हे विशेष्य (नाम) आहे.
- ‘काळा’ हा शब्द कुत्र्याबद्दल विशेष माहिती देतो, म्हणून ते विशेषण आहे.
- ‘काळा’ शब्दामुळे जगभरातील सर्व कुत्र्यांचा बोध न होता फक्त ‘काळ्या’ रंगाच्या कुत्र्यापुरती व्याप्ती मर्यादित होते.
- उदाहरण २: गुणी मुलगी सर्वांना आवडते. (‘गुणी’ = विशेषण, ‘मुलगी’ = विशेष्य)
- उदाहरण ३: दहा आंबे. (‘दहा’ = विशेषण, ‘आंबे’ = विशेष्य)
💡 महत्वाचे: विशेषण हे स्वयंभू नसून परावलंबी असते. नामाशिवाय विशेषणाला स्वतंत्र अस्तित्व किंवा अर्थ पूर्णता लाभत नाही. विशेषणाचे लिंग व वचन हे नेहमी त्याच्या विशेष्याच्या (नामाच्या) लिंग व वचनानुसार ठरते.
२. विशेषणांचे मुख्य ३ प्रकार
मराठी व्याकरणात विशेषणांचे मुख्य तीन प्रकार मानले जातात:
(A) गुणविशेषण (Adjectives of Quality)
ज्या विशेषणाच्या योगाने नामाचा कोणत्याही प्रकारचा गुण, रूप, रंग, आकार किंवा वैशिष्ट्य दाखविले जाते, त्याला गुणविशेषण म्हणतात.
- उदाहरणे: कडू कारले, मोठा वाडा, आंबट बोरे, सुंदर फूल, चांगला मुलगा, शूर सैनिक.
- टीप: गुणविशेषणाचे उत्तर दिल्यास नाम कोणत्या स्वरूपाचे आहे (कसा/कशी/कसे) हे स्पष्ट होते.
(B) संख्याविशेषण (Numeral Adjectives)
ज्या विशेषणाच्या योगाने नामाची संख्या दाखविली जाते, त्याला संख्याविशेषण म्हणतात.
संख्याविशेषणाचे मुख्य ५ उपप्रकार पडतात:
- गणनावाचक संख्याविशेषण: यातून वस्तूची केवळ संख्या किंवा मोजदाद समजते.
- पूर्णांकवाचक: एक, दोन, पाच, शंभर (उदा. पाच रुपये).
- अपूर्णांकवाचक: अर्धा, पाव, पाऊण, दीड, अडीच (उदा. अर्धा तास).
- साकल्यवाचक: सर्वच्या सर्व वस्तू एकत्र दाखवणे (उदा. दोन्ही डोळे, चारही मुले).
- क्रमवाचक संख्याविशेषण: वस्तूंचा किंवा व्यक्तींचा क्रमिक क्रम दाखवण्यासाठी वापरले जाते.
- उदाहरणे: पहिला क्रमांक, पाचवा मजला, दुसरी गल्ली.
- आवृत्तीवाचक संख्याविशेषण: संख्येची किती पटीने पुनरावृत्ती झाली आहे हे दर्शवते.
- उदाहरणे: दुप्पट नफा, चौपट उत्पन्न, दहापट बळ, द्विगुणित आनंद.
- पृथक्त्ववाचक संख्याविशेषण: वेगवेगळा बोध किंवा गट दाखवण्यासाठी वापरले जाते.
- उदाहरणे: मुलांनी एक-एक करून यावे, दहा-दहाचा गट करा.
- अनिश्चित संख्याविशेषण: ज्या विशेषणावरून नामाची निश्चित संख्या सांगता येत नाही.
- उदाहरणे: काही मुले, थोडे पाणी, सर्व माणसे, इतर लोक.
(C) सार्वनामिक विशेषण (Pronominal Adjectives)
सर्वनामांपासून बनलेल्या विशेषणांना सार्वनामिक विशेषणे म्हणतात. जेव्हा सर्वनाम हे नामाच्या आधी येऊन त्या नामाबद्दल विशेष माहिती सांगते, तेव्हा ते सर्वनाम न राहता विशेषणाचे कार्य करते.
- मूलभूत सर्वनामे: मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय.
- सार्वनामिक रूपे: माझा देश, ती इमारत, असली माणसे, कोणता रस्ता, केवढा डोंगर, हा मुलगा.
३. संख्याविशेषणांचे उपप्रकार: स्पष्टीकरण व तक्ता
४. नामातील स्थानावरून पडणारे विशेषणांचे प्रकार
वाक्यात विशेषण हे नामाच्या (विशेष्याच्या) आधी आले आहे की नंतर, यावरून २ प्रकार पडतात:
(१) अधिविशेषण किंवा पूर्वविशेषण (Attributive Adjective)
जे विशेषण वाक्यात नामाच्या पूर्वी (आधी) येते, त्याला अधिविशेषण किंवा पूर्वविशेषण म्हणतात.
- चतुर कावळा झाडावर बसला होता. (येथे ‘चतुर’ हे विशेषण ‘कावळा’ या नामाच्या आधी आले आहे.)
- पांढरा घोडा वेगाने पळाला.
(२) विधिविशेषण किंवा उत्तरविशेषण (Predicative Adjective)
जे विशेषण वाक्यात नामाच्या नंतर आणि क्रियापदाच्या पूर्वी येते, त्याला विधिविशेषण किंवा उत्तरविशेषण म्हणतात.
- तो कावळा अत्यंत चतुर होता. (येथे ‘चतुर’ हे विशेषण ‘कावळा’ या नामानंतर आले आहे.)
- हा घोडा पांढरा आहे.
💡 परीक्षा टीप: MPSC च्या प्रश्नांमध्ये वाक्यातील पूर्वविशेषण ओळखा किंवा उत्तरविशेषण ओळखा असे प्रश्न वारंवार विचारले जातात. नामाच्या डावीकडे असल्यास पूर्वविशेषण, उजवीकडे (क्रियापदाच्या आधी) असल्यास उत्तरविशेषण.
५. साधित विशेषणे (Derived Adjectives)
मूळचे विशेषण नसताना इतर शब्दांच्या जातींना प्रत्यय लावून तयार केलेल्या विशेषणांना साधित विशेषणे म्हणतात. याचे मुख्य प्रकार खालीलप्रमाणे:
- नामसाधित विशेषणे: नामापासून बनवलेली विशेषणे.
- उदा. सातारा (नाम) -> सातारारी पेढे; कापड -> कापडी पिशवी; पुणे -> पुणेरी पगडी.
- धातुसाधित विशेषणे: क्रियापदाच्या मूळ रूपाला (धातूला) प्रत्यय लावून बनवलेली विशेषणे.
- उदा. धाव (धातू) -> धावणारी गाडी; हस -> हसरा मुलगा; वाह -> वाहती नदी; जळ -> जळका लाकूड.
- अव्ययसाधित विशेषणे: अव्ययांना (प्रामुख्याने शब्दयोगी अव्यये व क्रियाविशेषण) प्रत्यय लावून बनवलेली विशेषणे.
- उदा. वर -> वरचा मजला; खाली -> खालची खोली; पुढे -> पुढील गल्ली; मागे -> मागील वर्ष.
- सामासिक विशेषणे: सामासिक शब्दांचा उपयोग विशेषणासारखा करणे.
- उदा. लंबोदर गणपती, सशास्त्र भोजन, रक्तवर्ण वस्त्र.
६. विशेषणाचा नामासारखा उपयोग व विकारी/अविकारी स्वरूप
विशेषणाचा नामासारखा उपयोग
जेव्हा विशेषण हे नामाशिवाय एकटेच वाक्यात येते आणि त्याला विभक्ती प्रत्यय लागतो, तेव्हा ते विशेषण नसून ‘सामान्यनाम’ म्हणून कार्य करते.
- श्रीमंत माणसांना गर्व असतो. (‘श्रीमंत’ = विशेषण)
- श्रीमंतांना गर्व असतो. (‘श्रीमंतांना’ = नामासारखा वापरलेला शब्द / नाम)
- जास्तीत जास्त शहाण्यांना सांगण्याची गरज नसते. (‘शहाण्यांना’ = नाम)
- हसऱ्या मुलांचे कौतुक होते. (‘हसऱ्या’ = विशेषण) -> हसऱ्यांचे कौतुक होते. (‘हसऱ्यांचे’ = नाम)
विकारी व अविकारी विशेषणे
- विकारी विशेषणे (आकारान्त): ज्या विशेषणांत लिंग, वचन व विभक्तीनुसार बदल होतो.
- उदा. चांगला मुलगा -> चांगली मुलगी -> चांगले मूल (‘चांगला’ हे विकारी विशेषण आहे).
- अविकारी विशेषणे: ज्या विशेषणांत लिंग, वचन व विभक्तीनुसार कोणताही बदल होत नाही.
- उदा. कडू कारले -> कडू गोळी -> कडू घोट (‘कडू’ हे अविकारी विशेषण आहे).
- इतर उदाहरणे: हुशार, चलाख, चतुर, कडू, तांबडा (अपवाद सोडून), स्वच्छ.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- विशेषण: नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणारा विकारी शब्द.
- विशेष्य: विशेषण ज्या नामाबद्दल माहिती सांगते ते नाम.
- मुख्य ३ प्रकार: १) गुणविशेषण, २) संख्याविशेषण, ३) सार्वनामिक विशेषण.
- संख्याविशेषणांचे ५ प्रकार: गणनावाचक, क्रमवाचक, आवृत्तीवाचक, पृथक्त्ववाचक, अनिश्चित.
- गणनावाचकाचे ३ उपप्रकार: पूर्णांकवाचक (एक, दोन), अपूर्णांकवाचक (पाव, अर्धा), साकल्यवाचक (चारही, दोन्ही).
- स्थानावरून २ प्रकार: अधिविशेषण (नामाच्या आधी) आणि विधिविशेषण (नामाच्या नंतर).
- साधित विशेषणे: नामसाधित (कोल्हापुरी), धातुसाधित (हसरा), अव्ययसाधित (वरचा).
- नियम: विशेषण जेव्हा वाक्यात एकटे येते (नामाशिवाय) व विभक्ती प्रत्यय धारण करते, तेव्हा ते विशेषण न राहता नाम बनते.
- आकारान्त विशेषणे: सामान्यतः विकारी असतात (उदा. चांगला, वाईट-अपवाद, मोठा).