भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना – इतिहास (History) Notes

१. राष्ट्रीय काँग्रेसपूर्व राजकीय संस्था (Pre-Congress Associations)

राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेपूर्वी भारतात प्रांतीय पातळीवर विविध राजकीय संस्था कार्यरत होत्या. या संस्थांनी राष्ट्रीय भावना जागृत करण्यात मोठी भूमिका बजावली:

२. स्थापनेमागील पार्श्वभूमी व कारणे

• पाश्चात्य शिक्षण व वृत्तपत्रांचा प्रभाव: इंग्रजी शिक्षणामुळे भारतीयांमध्ये स्वातंत्र्य, समता आणि लोकशाहीच्या मूल्यांची जाणीव झाली. ‘केसरी’, ‘मराठा’, ‘अमृत बाजार पत्रिका’ यांसारख्या वर्तमानपत्रांनी राष्ट्रीय जाणिवा विकसित केल्या.
• लॉर्ड लिटनचे अन्यायकारक धोरण:
  • वर्नाक्युलर प्रेस ॲक्ट (१८७८): भारतीय वृत्तपत्रांवर बंदी घालणारा कायदा.
  • आर्म्स ॲक्ट / शस्त्र कायदा (१८७८): भारतीयांना विनापरवाना शस्त्र बाळगण्यास बंदी.
  • नागरी सेवा परीक्षेचे वय घटवणे: आय.सी.एस. (ICS) परीक्षेची वयोमर्यादा २१ वरून १९ वर्षे केली, जेणेकरून भारतीय तरुण या परीक्षेत बसू शकणार नाहीत.
• इलबर्ट बिल वाद (Ilbert Bill Controversy – १८८३): लॉर्ड रिपन यांच्या काळात आणलेल्या या बिलामुळे भारतीय न्यायाधीशांना युरोपियन गुन्हेगारांवर खटले चालवण्याचा अधिकार मिळणार होता. मात्र, गोऱ्या लोकांनी याला तीव्र विरोध केला. या घटनेने भारतीयांना संघटित विरोधाचे महत्त्व पटवून दिले.

३. ॲलन ऑक्टाव्हियन ह्यूम (A. O. Hume) यांची भूमिका

• माजी आय.सी.एस. अधिकारी: ए. ओ. ह्यूम हे ब्रिटिशांचे निवृत्त सनदी अधिकारी होते. त्यांनी काँग्रेसच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला.
• पदवीधरांना पत्र (१८८३): १८८३ मध्ये त्यांनी कोलकाता विद्यापीठाच्या पदवीधरांना एक खुले पत्र लिहून देशाच्या पुनरुत्थानासाठी एकत्र येण्याचे आवाहन केले.
• इंडियन नॅशनल युनियन (Indian National Union): १८८४ मध्ये ह्यूम यांनी ‘इंडियन नॅशनल युनियन’ या संस्थेची स्थापना केली, ज्याचे रुपांतर पुढे ‘भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस’मध्ये झाले.
• सरचिटणीस: ह्यूम यांनी सुरुवातीची अनेक वर्षे काँग्रेसचे सरचिटणीस (General Secretary) म्हणून काम पाहिले. त्यांना ‘काँग्रेसचे जनक’ (Father of Indian National Congress) मानले जाते.

४. काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन (१८८५)

अधिवेशनाची महत्त्वाची माहिती:

पहिल्या अधिवेशनातील महत्त्वाचे प्रतिनिधी:

• दादाभाई नौरोजी, फिरोजशहा मेहता, के. टी. तेलंग, दिनशा वाचा.
• महाराष्ट्रातून: न्यायमूर्ती रानडे, गोपाळ गणेश आगरकर, डॉ. भांडारकर, वामन शिवराम आपटे.
• मद्रासमधून: जी. सुब्रह्मण्यम अय्यर, रंगय्या नायडू.
• टीप: सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी पहिल्या अधिवेशनाला उपस्थित राहू शकले नाहीत, कारण त्याच वेळी त्यांची ‘नॅशनल कॉन्फरन्स’ची दुसरी परिषद कोलकत्त्यात सुरू होती.

५. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची मुख्य उद्दिष्टे

1. भारतातील विविध भागांतील राजकीय कार्यकर्त्यांमध्ये मैत्री व सहकार्याची भावना निर्माण करणे.
2. धर्म, वंश, जात व प्रांत यांसारखे भेद नष्ट करून राष्ट्रीय एकतेची भावना दृढ करणे.
3. जनतेच्या मागण्या व अडचणी ब्रिटिशांसमोर सनदशीर (Constitutional) मार्गाने मांडणे.
4. देशातील जनमताला प्रशिक्षित आणि संघटित करणे.
5. पुढील १२ महिन्यांत राजकीय कार्यकर्त्यांनी करावयाच्या कार्याची दिशा ठरवणे.

६. स्थापनेबाबतचे सिद्धांत (Theories of Origin)

१. सुरक्षा व्हाल्व्ह सिद्धांत (Safety Valve Theory):

• संकल्पना: १८५७ सारखा मोठा सशस्त्र उठाव पुन्हा होऊ नये आणि भारतातील असंतोषाला शांततापूर्ण मार्गाने बाहेर पडण्यासाठी एक ‘सुरक्षा व्हाल्व्ह’ मिळावा, म्हणून लॉर्ड डफरिनच्या सांगण्यावरून ए. ओ. ह्यूम यांनी काँग्रेसची स्थापना केली.
• समर्थक: लाला लजपतराय यांनी आपल्या ‘यंग इंडिया’ या पुस्तकात या सिद्धांताचा तीव्र पुरस्कार केला. तसेच विलियम वेडरबर्न यांनीही या सिद्धांताचा उल्लेख केला आहे.

२. वीजवाहक सिद्धांत (Lightning Conductor Theory):

• संकल्पना: भारतीय नेत्यांनी ब्रिटीश सरकारचा दडपशाहीचा वरवंट फिरू नये म्हणून ए. ओ. ह्यूम या ब्रिटीश अधिकाऱ्याचा वापर ‘वीजवाहक’ (Lightning Conductor) सारखा केला, जेणेकरून संघटनेवर सुरुवातीलाच बंदी येणार नाही.
• प्रतिपादक: गोपाळ कृष्ण गोखले आणि बिपान चंद्र.

७. सुरुवातीची प्रमुख अधिवेशने (१८८५ – १८८८)