परिचय: इंग्रजांचे भारतात आगमन ही भारताच्या आधुनिक इतिहासातील अत्यंत निर्णायक घटना मानली जाते. १४५३ मध्ये ऑटोमन तुर्कांनी कॉन्स्टँटिनोपल (इस्तंबूल) जिंकल्यानंतर युरोपचा पूर्वेकडील देशांशी असणारा भूमार्ग बंद झाला. परिणामी, जलमार्गांचा शोध सुरू झाला. १६०० मध्ये स्थापन झालेल्या ‘ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी’ने सुरुवातीला केवळ व्यापाराच्या उद्देशाने भारतात प्रवेश केला, परंतु येथील राजकीय विस्कळीतपणाचा फायदा घेऊन हळूहळू संपूर्ण भारतावर आपली राजकीय सत्ता प्रस्थापित केली. MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षांच्या दृष्टीने हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
१. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना व पार्श्वभूमी
युरोपमध्ये झालेल्या औद्योगिक क्रांतीमुळे आणि व्यापाराच्या स्पर्धेतून ब्रिटनमध्ये व्यापार्यांचा एक गट एकत्र आला, ज्याला ‘मर्चंट ॲडव्हेंचरर्स’ (Merchant Adventurers) म्हटले जात असे. या गटाने पूर्वेकडील देशांशी व्यापार करण्यासाठी कंपनी स्थापन केली.
- कंपनीची स्थापना: ३१ डिसेंबर १६०० रोजी इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ पहिली (Queen Elizabeth I) हिने एका शाही सनदेद्वारे (Royal Charter) या कंपनीला पूर्वेकडील देशांशी व्यापार करण्याचा १५ वर्षांचा अटीतटीचा (मक्तेदारी) हक्क दिला.
- कंपनीचे मूळ नाव: ‘Governor and Company of Merchants of London Trading into the East Indies’.
- रॉल्फ फिच (Ralph Fitch): अकबराच्या काळात (१५८३-१५९१) भारताला भेट देणारा हा पहिला इंग्रज प्रवासी ठरला, ज्याच्या अहवालामुळे इंग्रजांचे लक्ष भारताकडे आकर्षित झाले.
💡 महत्वाचे: सुरुवातीला ईस्ट इंडिया कंपनीचे मुख्य लक्ष मसाल्यांच्या व्यापारासाठी ‘ईस्ट इंडीज’ (इंडोनेशिया) कडे होते. परंतु, तेथे डचांचे (Dutch) वर्चस्व असल्याने इंग्रजांनी आपले पूर्ण लक्ष भारतावर केंद्रित केले.
२. मुघल दरबारातील ब्रिटिश वकील व सुरवातीचे प्रयत्न
अ) कॅप्टन विल्यम हॉकिन्स (Captain William Hawkins) – १६०८
- १६०८ मध्ये कॅप्टन हॉकिन्स ‘हेक्टर’ (Hector) नावाच्या जहाजाने सुरत बंदरात पोहोचला.
- १६०९ मध्ये त्याने मुघल सम्राट जहांगीर याची आग्रा येथील दरबारात भेट घेतली. तो तुर्की भाषा अस्खलित बोलू शकत होता.
- जहांगीरने खूश होऊन त्याला ‘इंग्लिश खान’ ही पदवी दिली आणि ४०० ची मनसबदारी प्रदान केली.
- पोर्तुगीजांच्या दबावामुळे सुरुवातीला जहांगीरने इंग्रजांना सुरत येथे वखार उभारण्याची परवानगी नाकारली.
ब) सर थॉमस रो (Sir Thomas Roe) – १६१५
- इंग्लंडचा राजा जेम्स पहिला याचा अधिकृत वकील म्हणून सर थॉमस रो १६१५ मध्ये जहांगीरच्या दरबारात आला.
- तो १६१५ ते १६१९ दरम्यान मुघल दरबारात राहिला.
- त्याने मुघल साम्राज्याच्या विविध भागांमध्ये वखारी (Factories) स्थापन करण्याची आणि व्यापार करण्याची अधिकृत परवानगी (फरमान) मिळवली.
३. भारतातील प्रमुख इंग्रजी वखारी आणि विस्तार
इंग्रजांनी भारताच्या तिन्ही बाजूंच्या किनारी भागांमध्ये आपल्या वखारी स्थापन करून आपले नेटवर्क मजबूत केले:
१. पश्चिम किनारपट्टी (Western Coast)
- सुरत (Surat): १६१२ मधील ‘स्वॅलीच्या लढाईत’ (Battle of Swally) इंग्रजांनी पोर्तुगीजांचा पराभव केला. यानंतर १६१३ मध्ये सुरत येथे इंग्रजांची पहिली कायमस्वरूपी वखार स्थापन झाली.
- मुंबई (Bombay): १६६१ मध्ये ब्रिटनचा राजा चार्ल्स दुसरा याच्याशी पोर्तुगीज राजकुमारी कॅथरीन ऑफ ब्रागांझा हिचा विवाह झाला. या विवाहाचा हुंडा म्हणून पोर्तुगीजांनी मुंबई बेट चार्ल्स दुसऱ्याला दिले. १६६८ मध्ये चार्ल्सने मुंबई बेट केवळ १० पाउंड वार्षिक भाड्याने ईस्ट इंडिया कंपनीकडे हस्तांतरित केले. १६८७ मध्ये इंग्रजांनी आपले मुख्यालय सुरतहून मुंबईला हलवले.
२. दक्षिण व पूर्व किनारपट्टी (Southern & Eastern Coast)
- मसुलिपटम (Masulipatnam): दक्षिण भारतात १६११ मध्ये इंग्रजांनी आपली पहिली वखार स्थापन केली.
- मद्रास (Madras): १६३९ मध्ये फ्रान्सिस डे (Francis Day) याने चंद्रगिरीच्या राजाकडून मद्रास भाडेपट्ट्यावर घेतले. तेथे इंग्रजांनी ‘फोर्ट सेंट जॉर्ज’ (Fort St. George) हा पहिला तटबंदीयुक्त किल्ला बांधला.
३. बंगालमधील विस्तार (Expansion in Bengal)
- हुगळी (Hugli): १६५१ मध्ये शाह शुजा (बंगालचा सुभेदार) याच्या परवानगीने हुगळी येथे बंगालमधील पहिली वखार सुरू झाली.
- कोलकाता (Kolkata) ची निर्मिती: १६९० मध्ये जॉब चार्नॉक (Job Charnock) याने सुतानती, गोविंदपूर आणि कालिकाता या तीन गावांची जमीनदारी मिळवून कोलकाता शहराची पायाभरणी केली.
- फोर्ट विल्यम (Fort William): १६९६ मध्ये कोलकात्यातील वखारीची तटबंदी करून तेथे किल्ला उभारण्यात आला, ज्याला १७०० मध्ये ‘फोर्ट विल्यम’ असे नाव देण्यात आले. सर चार्ल्स आयर हे फोर्ट विल्यमचे पहिले अध्यक्ष बनले.
४. फरुखसियरचे शाही फर्मान (१७१७) – ‘कंपनीचा मॅग्ना कार्टा’
१७१७ मध्ये मुघल सम्राट फरुखसियर (Farrukhsiyar) याने इंग्रजांना एक शाही फर्मान जारी केले, जे इंग्रजांच्या भारतातील प्रसारासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरले.
💡 महत्वाचे: इतिहासकार ओर्मे (Orme) यांनी १७१७ च्या या शाही फर्मानाला ‘कंपनीचा मॅग्ना कार्टा’ (Magna Carta of the Company) असे म्हटले आहे.
५. महत्त्वाच्या घटनांची कालानुक्रमे यादी (Chronology)
६. इतर युरोपियन सत्तांवर इंग्रजांचे वर्चस्व
भारतात इंग्रजांव्यतिरिक्त पोर्तुगीज, डच आणि फ्रेंच या युरोपियन सत्ताही आल्या होत्या. परंतु इंग्रजांनी आपल्या कूटनीती, मजबूत नौदल (Naval Power) आणि शिस्तबद्ध लष्कराच्या जोरावर सर्वांचा पराभव केला:
- पोर्तुगीज: १६१२ च्या स्वॅलीच्या लढाईत पराभूत; नंतर वैवाहिक संबंधांमुळे (मुंबई हस्तांतरण) शांतता प्रस्थापित झाली.
- डच (Dutch): १७५९ मधील बेदाराच्या लढाईत (Battle of Bedara) इंग्रजांनी डचांचा धुव्वा उडवला आणि त्यांचे भारतातील वर्चस्व संपवले.
- फ्रेंच (French): १७४६ ते १७६३ दरम्यान झालेल्या तीन कर्नाटक युद्धांमध्ये (Carnatic Wars) इंग्रजांनी फ्रेंचांचा पराभव केला. विशेषतः १७६० च्या वांदिवाशच्या लढाईत (Battle of Wandiwash) सर आयर कूट याने फ्रेंच गव्हर्नर लालीचा पराभव करून फ्रेंचांचे राजकीय स्वप्न धुळीस मिळवले.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना: ३१ डिसेंबर १६०० (राणी एलिझाबेथ पहिली).
- भारतात आलेले पहिले इंग्रजी जहाज: हेक्टर (Hector), कॅप्टन: विल्यम हॉकिन्स (१६०८).
- अकबराच्या काळात भारतात आलेला पहिला इंग्रज प्रवासी: रॉल्फ फिच.
- मुघल सम्राट जहांगीरकडून संपूर्ण भारतात व्यापाराची परवानगी मिळवणारा वकील: सर थॉमस रो (१६१५).
- इंग्रजांची दक्षिण भारतातील पहिली वखार: मसुलिपटम (१६११).
- इंग्रजांची पहिली कायमस्वरूपी वखार: सुरत (१६१३).
- मद्रास येथील किल्ला: फोर्ट सेंट जॉर्ज (१६३९ – फ्रान्सिस डे).
- कोलकाता येथील किल्ला: फोर्ट विल्यम (१७०० – जॉब चार्नॉक).
- मुंबई बेट ब्रिटनच्या राजाला हुंडा म्हणून कोणी दिले: पोर्तुगीजांनी (१६६१).
- कंपनीचा मॅग्ना कार्टा समजले जाणारे फर्मान कोणी दिले: मुघल सम्राट फरुखसियर (१७१७).
- डचांचा पराभव करणारी लढाई: बेदाराची लढाई (१७५९).
- फ्रेंचांचा पूर्ण पराभव करणारी लढाई: वांदिवाशची लढाई (१७६०).