भारताचे हवामान प्रामुख्याने ‘उष्णकटिबंधीय मान्सून हवामान’ (Tropical Monsoon Climate) म्हणून ओळखले जाते. भारताच्या मध्यभागातून कर्कवृत्त (23.5° उत्तर अक्षवृत्त) जात असल्यामुळे दक्षिणेकडील भाग उष्णकटिबंधात तर उत्तरेकडील भाग समशीतोष्ण कटिबंधात येतो. तरीही उत्तर सीमेवरील प्रचंड हिमालय पर्वताच्या नैसर्गिक तटबंदीमुळे संपूर्ण भारताला उष्णकटिबंधीय मान्सून स्वरूपाचे हवामान लाभले आहे. MPSC, पोलिस भरती, तलाठी व राज्य सरकारच्या इतर सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
१. भारतातील हवामानावर परिणाम करणारे प्रमुख घटक
भारतातील हवामानात प्रादेशिक विविधता आढळते. या विविधतेला खालील घटक कारणीभूत आहेत:
- अक्षवृत्तीय स्थान (Latitude): कर्कवृत्त भारताच्या जवळजवळ मध्यभागातून (८ राज्यांतून) जाते. यामुळे दक्षिण भारतामध्ये वर्षभर तापमान जास्त असते, तर उत्तर भारतात ऋतूनुसार तापमानात मोठा फरक आढळतो.
- हिमालय पर्वताची भूमिका:
- मध्य आशियाकडून येणाऱ्या अतिथंड आणि कोरड्या वाऱ्यांना रोखून भारताचे रक्षण करतो.
- नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांना अडवून भारतभरात प्रतिरोध (Orographic) स्वरूपाचा पाऊस पाडतो.
- समुद्रसान्निध्य व भूरचना (Proximity to Sea & Relief):
- तीन बाजूंनी समुद्राने वेढलेल्या द्विपकल्पीय भारतात किनारपट्टीच्या भागात सम हवामान असते.
- पश्चिमेकडील ‘पश्चिम घाट’ (सह्याद्री) नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांना अडवतो, ज्यामुळे कोकणात मुसळधार पाऊस पडतो आणि सह्याद्रीच्या पूर्वेकडे ‘पर्जन्यछायेचा प्रदेश’ (Rain Shadow Region) तयार होतो.
- जेट स्ट्रीम (Jet Streams): भूपृष्ठापासून उंच वातावरणात वाहणारे हे जलद वारे उत्तर भारतातील हिवाळी हवामानावर आणि मान्सूनच्या आगमनावर मोठा प्रभाव पाडतात.
- एल्-निना आणि ला-निना (El-Nino & La-Nina):
- El-Nino: पॅसिफिक महासागरातील उष्ण जलप्रवाहामुळे भारतातील मान्सून कमकुवत होतो (दुष्काळाची शक्यता).
- La-Nina: पॅसिफिक महासागरातील थंड जलप्रवाहामुळे भारतात सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस पडतो.
💡 महत्वाचे: कर्कवृत्त महाराष्ट्रातून जात नाही. ते भारतातील ८ राज्यांतून जाते: गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा आणि मिझोरम.
२. भारतातील ऋतू चक्र (भारतीय हवामान विभाग – IMD नुसार)
भारतीय हवामान विभागाने (Indian Meteorological Department – IMD) भारताचे हवामान चार प्रमुख ऋतूंमध्ये विभागले आहे:
क) शीत ऋतू / हिवाळा (Cold Weather Season: डिसेंबर ते फेब्रुवारी)
- सूर्य दक्षिण गोलार्धात (मकरवृत्तावर) असल्यामुळे भारतात सूर्यकिरणे तिरपी पडतात.
- उत्तर भारतात तीव्र थंडी असते, तर दक्षिण भारतात उत्तर समुद्राच्या प्रभावामुळे हवामान सम राहते.
- या काळात वायव्य भारतामध्ये (पंजाब, हरियाणा) **’पश्चिम चक्रीवादळ’ (Western Disturbances)** मुळे पाऊस पडतो, जो गव्हाच्या पिकासाठी अत्यंत लाभदायक असतो.
ख) उष्ण ऋतू / उन्हाळा (Hot Weather Season: मार्च ते मे)
- सूर्य उत्तरेकडे सरकल्यामुळे (उत्तरायण) भारतातील तापमान वेगाने वाढते.
- उत्तर व वायव्य भारतात अत्यंत उष्ण व कोरडे वारे वाहतात, ज्यांना **’लू’ (Loo)** असे म्हणतात.
- या ऋतूच्या शेवटी (मे महिन्यात) मान्सूनपूर्व स्थानिक पाऊस पडतो.
ग) नैऋत्य मान्सून ऋतू / पावसाळा (South-West Monsoon: जून ते सप्टेंबर)
- भारतातील एकूण पावसापैकी सुमारे **७५% ते ८०% पाऊस** याच ऋतूत पडतो.
- उत्तर भारतामध्ये कमी दाबाचा पट्टा निर्माण झाल्यामुळे हिंदी महासागराकडून बाष्पयुक्त वारे भारताकडे आकर्षित होतात.
- मान्सूनच्या दोन प्रमुख शाखा आहेत:
- अरबी समुद्र शाखा: सह्याद्रीला अडवून कोकण व पश्चिम किनाऱ्यावर मुसळधार पाऊस पाडते.
- बंगालचा उपसागर शाखा: ईशान्य भारत आणि गंगेच्या मैदानात पाऊस पाडते.
घ) मान्सूनच्या परतीचा काळ / ईशान्य मान्सून (Retreating Monsoon: ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर)
- सप्टेंबरच्या शेवटी मान्सूनचे वारे माघारी फिरू लागतात.
- ऑक्टोबर महिन्यातील दमट व उष्ण हवामानाला **’ऑक्टोबर हीट’ (October Heat)** म्हणतात.
- हे वारे बंगालच्या उपसागरावरून बाष्प ग्रहण करून **तमिळनाडू (कोरोमंडल किनारपट्टी)** व आंध्राच्या किनारपट्टीवर पाऊस पाडतात.
३. मान्सूनपूर्व पाऊस व स्थानिक वारे (MPSC विशेष)
उन्हाळ्याच्या उत्तरार्धात भारतातील निरनिराळ्या प्रदेशांत पडणाऱ्या मान्सूनपूर्व पावसाला प्रादेशिक पातळीवर वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते:
४. कोपेनचे भारतातील हवामान वर्गीकरण (Koeppen’s Scheme)
प्रसिद्ध हवामानशास्त्रज्ञ **व्लादिमीर कोपेन (Vladimir Koeppen)** यांनी वनस्पती, तापमान आणि पर्जन्य या घटकांच्या आधारे जगाच्या हवामानाचे वर्गीकरण केले. भारतातील हवामानाचे त्यांनी केलेले वर्गीकरण MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने अतिशय महत्वाचे आहे:
💡 महत्वाचे: कोपेनच्या हवामान वर्गीकरणात पहिल्या कॅपिटल अक्षराचा (A, B, C, D, E) मुख्य हवामान गट आणि त्यानंतरच्या लहान अक्षरांचा (m, w, s, h, f) पर्जन्य व तापमानाच्या वैशिष्ट्यांशी संबंध असतो.
५. भारतातील पर्जन्य वितरण (Rainfall Distribution)
- अतिजास्त पावसाचा प्रदेश (> २०० सेमी): पश्चिम किनारपट्टी (कोकण, मलबार), ईशान्य भारत (आसाम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश) व अंदमान-निकोबार बेटे.
- मेघालयातील **मौसिनराम (Mawsynram)** हे जगातील सर्वाधिक पावसाचे ठिकाण (सुमारे १,१८४ सेमी) म्हणून ओळखले जाते. (यापूर्वी चेरापुंजी होते).
- मध्यम पावसाचा प्रदेश (१०० ते २०० सेमी): पूर्व उप-हिमालय, पश्चिम बंगाल, बिहार, ओडिशा, उत्तर प्रदेशचा पूर्व भाग व मध्य प्रदेश.
- कमी पावसाचा प्रदेश (५० ते १०० सेमी): महाराष्ट्र, कर्नाटक व तेलंगणाचा अंतर्गत भाग (पर्जन्यछायेचा प्रदेश), पंजाब, हरियाणा.
- अत्यल्प पावसाचा प्रदेश (< ५० सेमी): पश्चिम राजस्थान (थरचे वाळवंट), गुजरातचा कच्छ भाग आणि लडाख (थंड वाळवंट).
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- भारताचे मुख्य हवामान **उष्णकटिबंधीय मान्सून** प्रकारचे आहे.
- भारतात पावसाचा मुख्य स्त्रोत **नैऋत्य मान्सून वारे (SW Monsoon)** हा आहे (सुमारे ८०% पाऊस).
- **तमिळनाडू (कोरोमंडल किनारपट्टी)** येथे मुख्यत्वे **परतीच्या मान्सून (ईशान्य मान्सून)** काळात हिवाळ्यात पाऊस पडतो.
- पंजाब व हरियाणात हिवाळ्यात पडणारा पाऊस **’पश्चिम चक्रीवादळ’ (Western Disturbances)** मुळे येतो.
- जगातील सर्वाधिक पाऊस **मौसिनराम (मेघालय – खासी टेकड्या)** येथे पडतो.
- कोपेननुसार महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीचे हवामान **Amw** तर मध्य महाराष्ट्राचे हवामान **BShw** संकेताने दर्शवले जाते.
- उन्हाळ्यात उत्तर भारतात वाहणाऱ्या उष्ण व कोरड्या वाऱ्यांना **’लू’ (Loo)** म्हणतात.
- आसाममधील मान्सूनपूर्व पावसाला **’बारडोली छेडा’** व पश्चिम बंगालमधील मान्सूनपूर्व पावसाला **’कालबैसाखी’** म्हणतात.