दिल्ली सल्तनत (Delhi Sultanate) – संकल्पनात्मक अभ्यास: मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासात इ.स. १२०६ ते इ.स. १५२६ या ३२० वर्षांच्या कालखंडाला ‘दिल्ली सल्तनत’ म्हणून ओळखले जाते. या काळात दिल्लीवर एकपाठोपाठ पाच मुस्लिम राजघराण्यांनी राज्य केले. महाराष्ट्रातील राज्यसेवा (MPSC), पोलिस भरती, तलाठी, आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. या अभ्यास टीपेमध्ये सल्तनतकालीन पाच घराणी, त्यांचे प्रशासकीय धोरण, सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती आणि सांस्कृतिक योगदानाचा सविस्तर आढावा घेण्यात आला आहे.
१. दिल्ली सल्तनत: पाच राजघराण्यांचा संक्षिप्त तक्ता
दिल्ली सल्तनतवर सत्ता गाजवणारी पाच प्रमुख राजघराणी आणि त्यांचा कालखंड खालीलप्रमाणे आहे:
२. सल्तनतकालीन पाच घराण्यांचा सविस्तर इतिहास
अ) गुलाम घराणे (१२०६ – १२९० इ.स.)
गुलाम घराण्याला ‘मामलूक घराणे’ (Mamluk Dynasty) असेही म्हणतात. मामलूक म्हणजे ‘मालकीचा गुलाम’.
- कुतुबुद्दीन ऐबक (१२०६ – १२१०):
- हा मोहम्मद घोरीचा गुलाम होता. त्याला सल्तनतीचा वास्तविक संस्थापक मानले जाते.
- त्याच्या उदारतेमुळे त्याला ‘लाख बक्ष’ (लाखांचे दान करणारा) ही पदवी मिळाली.
- त्याने दिल्लीत ‘कुवत-उल-इस्लाम’ मशीद आणि अजमेर येथे ‘अधाई दिन का झोपडा’ बांधले.
- दिल्लीतील प्रसिद्ध ‘कुतुबमिनार’ चे बांधकाम त्याने सुरू केले (सूफी संत ख्वाजा कुतुबुद्दीन बख्तियार काकी यांच्या नावाने).
- इ.स. १२१० मध्ये लाहोर येथे ‘चौगान’ (पोलो) खेळताना घोड्यावरून पडून त्याचा मृत्यू झाला.
- शम्सुद्दीन इल्तुतमिश (१२११ – १२३६):
- सल्तनतीचा वास्तविक संघटक. त्याने राजधानी लाहोरहून दिल्लीला हलवली.
- त्याने सल्तनतीचे रक्षण करण्यासाठी ४० तुर्क सरदारांची संघटना बनवली, ज्याला ‘तुर्क-ए-चहलगानी’ (चालीसा) म्हटले जाते.
- प्रशासनात ‘इक्ता पद्धत’ (Iqta System) सुरू केली.
- त्याने चांदीचे नाणे ‘टंका’ (Tanka) आणि तांब्याचे नाणे ‘जितल’ (Jital) हे नवीन चलन सुरू केले.
- कुतुबमिनारचे बांधकाम पूर्ण केले.
- रझिया सुलतान (१२३६ – १२४०):
- भारताच्या इतिहासातील आणि दिल्लीच्या तख्तावर बसणारी पहिली मुस्लिम महिला शासक.
- तिने पडदा पद्धत त्यागून पुरुषांप्रमाणे दरबार चालवला.
- अल्तुनिया (भटिंडाचा राज्यपाल) याच्याशी विवाह केला; परंतु तुर्की सरदारांच्या कारस्थानामुळे १२४० मध्ये तिची हत्या झाली.
- घियासुद्दीन बलबन (१२६६ – १२८६):
- त्याने ‘तुर्क-ए-चहलगानी’ ही संस्था पूर्णपणे नष्ट केली.
- राजेशाहीचे महत्त्व वाढवण्यासाठी त्याने ‘रक्त आणि लोखंडाचे धोरण’ (Blood and Iron Policy) अवलंबले.
- दरबारात ‘सिजदा’ (सुलतानासमोर झुकणे) आणि ‘पाबोस’ (सुलतानाचे पाय चुपणे) या इराणी प्रथा सुरू केल्या.
- त्याने ‘नवरोज’ (इराणी नववर्ष) सण साजरा करण्यास सुरुवात केली.
- सैन्य विभागाची पुनर्रचना करून ‘दिवान-इ-अर्ज’ (Diwan-i-Arz) हा स्वतंत्र सैन्य विभाग स्थापन केला.
💡 महत्वाचे: स्पर्धा परीक्षेत अनेकदा विचारले जाते – “भारतावर राज्य करणारी पहिली महिला मुस्लिम शासक कोण होती?” – उत्तर: रझिया सुलतान. तसेच ‘इक्ता पद्धत’ इल्तुतमिशने सुरू केली तर ती अल्लाउद्दीन खिलजीने बंद केली होती.
ब) खिलजी घराणे (१२९० – १३२० इ.स.)
- जलालुद्दीन खिलजी (१२९० – १२९६): खिलजी घराण्याचा संस्थापक. तो अत्यंत उदार धोरणाचा होता.
- अल्लाउद्दीन खिलजी (१२९६ – १३१६):
- खिलजी घराण्यातील सर्वात पराक्रमी आणि क्रूर सुलतान. त्याने स्वतःला ‘सिकंदर-इ-सानी’ (दुसरा सिकंदर) घोषित केले.
- दक्षिण भारत मोहीम: दक्षिण भारतावर आक्रमण करणारा तो पहिला मुस्लिम सुलतान होता. त्याच्या सैन्याचे नेतृत्व त्याचा गुलाम सेनापती मलिक काफूर (हजार दिनारी) याने केले. त्याने देवगिरीच्या यादवांचा पराभव केला.
- सैन्य सुधारणा: स्थायी सैन्य ठेवण्यास सुरुवात केली. सैनिकांना रोख वेतन देणे सुरू केले. घोड्यांची अदलाबदल रोखण्यासाठी ‘दाग’ (घोड्यांवर डाग देणे) आणि ‘चेहरा’ (सैनिकांचे वर्णन/ओळख) पद्धत सुरू केली.
- बाजार नियंत्रण धोरण (Market Reforms): वस्तूंच्या किमती नियंत्रित ठेवण्यासाठी त्याने ‘शहना-इ-मंडी’ हे अधिकारी नियुक्त केले.
- वास्तुकला: कुतुबमिनारजवळ ‘अलाई दरवाजा’ आणि ‘सिरी किल्ला’ (Siri Fort) बांधला.
क) तुघलक घराणे (१३२० – १४१४ इ.स.)
- गियासुद्दीन तुघलक (१३२० – १३२५): तुघलक घराण्याचा संस्थापक. कालवे निर्मिती (सिंचन) सुरू करणारा पहिला सुलतान. तुघलकाबाद शहराची स्थापना केली.
- मोहम्मद बिन तुघलक (१३२५ – १३५१):
- अत्यंत विद्वान परंतु व्यावहारिक निर्णयांच्या अभावामुळे इतिहासात ‘वेडा किंवा लहरी राजा’ म्हणून ओळखला गेला.
- महत्त्वाच्या ५ अयशस्वी योजना:
- राजधानी बदल (१३२७): दिल्लीहून राजधानी देवगिरी (दौलताबाद) येथे हलवली आणि पुन्हा दिल्लीला आणली.
- सांकेतिक नाणी (Token Currency): तांब्याची व पितळेची नाणी चलनात आणली, परंतु बनावट नाण्यांमुळे ही योजना अपयशी ठरली.
- दोआब प्रदेशात करवाढ: दुष्काळ पडलेला असताना गंगेच्या दोआब प्रदेशात कर वाढवला.
- खुरासान मोहीम: मध्य आशिया जिंकण्यासाठी मोठे सैन्य उभारले, पण मोहीम रद्द करावी लागली.
- कराचिल मोहीम: हिमालयातील मोहिमेत मोठे सैन्य गमावले.
- शेती विभागाच्या विकासासाठी त्याने ‘दिवान-इ-कोही’ (Diwan-i-Kohi) या स्वतंत्र विभागाची स्थापना केली.
- त्याच्या काळात मोरक्कन प्रवासी इब्न बतुता (Ibn Battuta) भारतात आला. त्याने ‘किताब-उल-रेहला’ हा ग्रंथ लिहिला.
- फिरोजशाह तुघलक (१३५१ – १३८८):
- लोककल्याणकारी सुलतान. त्याने सिंचनासाठी कालव्यांचे मोठे जाळे उभारले.
- ब्राह्मणांवर सर्वप्रथम ‘जझिया कर’ (Jizya Tax) लादणारा सुलतान.
- स्थापन केलेले विभाग: ‘दिवान-इ-खैरात’ (दानधर्म विभाग), ‘दिवान-इ-बंदगी’ (गुलामांचा विभाग), आणि ‘दारुल-शिफा’ (मोफत रुग्णालय).
- हिसार, फिरोजाबाद, जौनपूर आणि फिरोजपूर या शहरांची स्थापना केली.
💡 महत्वाचे: इ.स. १३९८ मध्ये तैमूरलंग (Timur) याने दिल्लीवर भीषण आक्रमण केले. त्यावेळी तुघलक घराण्याचा शेवटचा शासक ‘नासिरुद्दीन महमूद’ राज्य करत होता. या आक्रमणामुळे तुघलक घराण्याचा अंत झाला.
ड) सय्यद घराणे (१४१४ – १४५१ इ.स.)
- खिजर खान (१४१४ – १४२१): तैमूरलंगाचा प्रतिनिधी म्हणून त्याने सय्यद घराण्याची स्थापना केली. त्याने स्वतःला ‘सुलतान’ न म्हणवता ‘रयत-इ-आला’ म्हटले.
- मुबारक शाह (१४२१ – १४३४): याच्या दरबारात प्रसिद्ध इतिहासकार ‘याहिया बिन अहमद सरहिंदी’ होता, ज्याने ‘तारीख-इ-मुबारकशाही’ हा ग्रंथ लिहिला.
इ) लोदी घराणे (१४५१ – १५२६ इ.स.)
- बहलोल लोदी (१४५१ – १४८९): लोदी घराण्याचा संस्थापक. हे दिल्ली सल्तनतवरील पहिले अफगाण घराणे होते.
- सिकंदर लोदी (१४८९ – १५१७):
- इ.स. १५०४ मध्ये त्याने ‘आग्रा’ शहराची स्थापना केली आणि १५०६ मध्ये आग्रा ही आपली राजधानी बनवली.
- जमीन मोजणीसाठी ‘गज-इ-सिकंदरी’ (Gaj-i-Sikandari) ही नवीन मोजमाप पद्धत सुरू केली.
- तो ‘गुलरुखी’ या टोपणनावाने पर्शियन भाषेत कविता लिहित असे.
- इब्राहिम लोदी (१५१७ – १५२६):
- लोदी घराण्याचा आणि दिल्ली सल्तनतचा शेवटचा सुलतान. अत्यंत हट्टी आणि सरदारांचा अपमान करणारा स्वभाव.
- पंजाबचा सुभेदार दौलतखान लोदी आणि आलमखान यांनी काबूलचा शासक बाबर याला भारतावर आक्रमणाचे निमंत्रण दिले.
- पानिपतची पहिली लढाई (२१ एप्रिल १५२६): बाबर आणि इब्राहिम लोदी यांच्यात झाली. यात इब्राहिम लोदीचा पराभव होऊन तो युद्धभूमीवर मारला गेला. यासोबतच दिल्ली सल्तनतीचा अंत झाला व भारतात मुघल साम्राज्याची स्थापना झाली.
३. सल्तनतकालीन प्रशासन व्यवस्था
दिल्ली सल्तनतची प्रशासकीय यंत्रणा ही मुख्यत्वे इस्लामिक कायद्यावर (शरीयत) आधारित आणि लष्करी स्वरूपाची होती.
४. स्थापत्य व कला (Architecture & Literature)
- स्थापत्य शैली: इंडो-इस्लामिक (Indo-Islamic) स्थापत्य शैलीचा उदय झाला. यात कमान (Arches), घुमट (Domes) आणि मिनार (Minarets) यांचा प्रामुख्याने वापर केला गेला.
- प्रमुख वास्तू:
- कुतुबमिनार (दिल्ली): पाया – ऐबक, पूर्णत्व – इल्तुतमिश.
- अधाई दिन का झोपडा (अजमेर): कुतुबुद्दीन ऐबक.
- अलाई दरवाजा व सिरी फोर्ट: अल्लाउद्दीन खिलजी.
- तुघलकाबादचा किल्ला: गियासुद्दीन तुघलक.
- मोठ की मशीद (Moth ki Masjid): सिकंदर लोदीचा वजीर मिया भुईया याने बांधली.
- साहित्य व संगीत:
- अमीर खुस्रो (Amir Khusrau): याला ‘तुती-इ-हिंद’ (भारताचा पोपट) म्हटले जाते. तो अल्लाउद्दीन खिलजीचा दरबारी कवी होता. त्याने ‘सितार’ आणि ‘तबला’ या वाद्यांचा शोध लावला तसेच ‘कव्वाली’ गायकीची सुरुवात केली.
- झियाउद्दीन बरनी: त्याने ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’ आणि ‘फतवा-इ-जहांदारी’ हे महत्त्वाचे ग्रंथ लिहिले.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- स्थापना व अंत: दिल्ली सल्तनत कालावधी: इ.स. १२०६ ते १५२६. (पहिला सुलतान: कुतुबुद्दीन ऐबक, शेवटचा: इब्राहिम लोदी).
- सर्वात मोठा व लहान कालखंड: तुघलक घराण्याने सर्वाधिक काळ (९४ वर्षे) आणि खिलजी घराण्याने सर्वात कमी काळ (३० वर्षे) राज्य केले.
- पहिली मुस्लिम महिला शासक: रझिया सुलतान (१२३६-१२४०).
- चालीसा / तुर्क-ए-चहलगानी: इल्तुतमिशने सुरुवात केली; घियासुद्दीन बलबनने नष्ट केली.
- इक्ता पद्धत: इल्तुतमिशने सुरू केली; अल्लाउद्दीन खिलजीने बंद केली; फिरोजशाह तुघलकने पुन्हा वंशपरंपरागत केली.
- दक्षिण भारत मोहीम: अल्लाउद्दीन खिलजीच्या काळात सेनापती मलिक काफूर याने देवगिरीचे यादव, वारंगळचे कातीय आणि द्वारसमुद्राचे होयसळ यांचा पराभव केला.
- आग्रा शहराची स्थापना: इ.स. १५०४ मध्ये सिकंदर लोदी याने केली.
- भारताचा पोपट (तुती-इ-हिंद): अमीर खुस्रो (सितार व तबल्याचा शोधक).
- पानिपतची पहिली लढाई: २१ एप्रिल १५२६ रोजी बाबरने इब्राहिम लोदीचा पराभव करून मुघल सत्तेची पायाभरणी केली.