मानवी रक्ताभिसरण संस्था (Human Circulatory System): मानवी शरीरातील पेशींना ऑक्सिजन, पोषक घटक, संप्रेरके (Hormones) यांचा पुरवठा करणे आणि पेशींमध्ये तयार झालेले टाकाऊ पदार्थ (उदा. CO₂) शरीराबाहेर टाकण्यासाठी उत्सर्जन अवयवांपर्यंत पोहोचवणे, हे कार्य रक्ताभिसरण संस्थेद्वारे केले जाते. १६२८ मध्ये विलियम हार्वे (William Harvey) या शास्त्रज्ञाने मानवी रक्ताभिसरण प्रक्रियेचा शोध लावला. मानवात ‘मिटलेली’ (Closed) आणि ‘दुहेरी’ (Double) रक्ताभिसरण संस्था आढळते.
१. रक्ताभिसरण संस्थेचे मुख्य घटक
मानवी रक्ताभिसरण संस्था प्रामुख्याने तीन घटकांनी बनलेली असते:
- रक्त (Blood): प्रवाही संयोजी उती (Fluid Connective Tissue).
- हृदय (Heart): रक्त पंप करणारे स्नायूquest अवयव.
- रक्तवाहिन्या (Blood Vessels): रक्त वाहून नेणाऱ्या नलिका (धमन्या, शिरा आणि केशवाहिन्या).
२. रक्त (Blood) आणि त्याचे घटक
रक्त हा एक लाल रंगाचा द्रव पदार्थ असून तो किंचित क्षारधर्मी (Alkaline) असतो. एका प्रौढ मानवी शरीरात सुमारे ५ ते ६ लिटर रक्त असते, जे शरीराच्या एकूण वजनाच्या सुमारे ७% ते ८% असते.
रक्ताचे प्रमुख भाग:
- रक्तद्रव (Plasma – ५५%):
- हा फिकट पिवळसर रंगाचा, द्रव भाग असतो.
- यामध्ये ९०-९२% पाणी, ७% प्रथिने (Albumin, Globulin, Fibrinogen) आणि १-२% अजाणवी क्षार व इतर घटक असतात.
- फायब्रिनोजेन (Fibrinogen): रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेत मदत करते.
- रक्तपेशी (Blood Corpuscles – ४५%): या तीन प्रकारच्या असतात.
रक्तपेशींची तुलनात्मक माहिती
💡 महत्वाचे: रक्ताचा pH ७.३५ ते ७.४५ च्या दरम्यान असतो. RBC मधील **हिमोग्लोबिन (Hemoglobin)** या लोहयुक्त प्रथिनामुळे रक्ताला लाल रंग प्राप्त होतो. प्लीहा (Spleen) ला “RBC चे स्मशानभूमी” (Graveyard of RBC) म्हटले जाते.
३. मानवी रक्तगट (Blood Groups)
रक्तगटाचा शोध **कार्ल लँडस्टायनर (Karl Landsteiner)** यांनी १९०० मध्ये लावला. या शोधासाठी त्यांना १९३० मध्ये नोबेल पारितोषिक मिळाले. ABO पद्धतीनुसार मानवी रक्ताचे ४ मुख्य गट पडतात:
- ‘A’ रक्तगट: तांबड्या पेशींवर ‘A’ प्रतिजन (Antigen) आणि द्रवात ‘b’ प्रतिपिंड (Antibody).
- ‘B’ रक्तगट: तांबड्या पेशींवर ‘B’ प्रतिजन आणि द्रवात ‘a’ प्रतिपिंड.
- ‘AB’ रक्तगट: ‘A’ व ‘B’ दोन्ही प्रतिजन असतात, परंतु प्रतिपिंड नसतात.
- ‘O’ रक्तगट: कोणतेही प्रतिजन नसतात, परंतु ‘a’ व ‘b’ दोन्ही प्रतिपिंड असतात.
Rh फॅक्टर (Rh Factor):
१९४० मध्ये **कार्ल लँडस्टायनर आणि ॲलेक्झांडर व्हिनर** यांनी ‘रिसस’ (Rhesus) नावाच्या माकडामध्ये Rh प्रतिजनाचा शोध लावला. ज्यांच्या रक्तात हे प्रतिजन असते त्यांना Rh+ (Positive) आणि ज्यांच्यात नसते त्यांना Rh- (Negative) म्हणतात.
४. मानवी हृदय (Human Heart)
मानवी हृदय हे छातीच्या पोकळीत, दोन्ही फुफ्फुसांच्या मध्ये, किंचित डाव्या बाजूला झुकलेले असते. हृदयाचा आकार स्वतःच्या मुठीएवढा असतो आणि वजन सुमारे २५० ते ३५० ग्रॅम असते.
हृदयाची रचना व कार्ये:
- पेरिकार्डियम (Pericardium): हृदयाच्या संरक्षणासाठी त्याच्याभोवती दुहेरी पदराचे आवरण असते, ज्याला पेरिकार्डियम म्हणतात.
- हृदयाचे ४ कप्पे (Four Chambers):
- वरचे दोन कप्पे: अलिंद (Atria – उजवे अलिंद व डावे अलिंद) – रक्त स्वीकारण्याचे कार्य करतात.
- खालचे दोन कप्पे: निलय (Ventricles – उजवे निलय व डावे निलय) – रक्त बाहेर पंप करण्याचे कार्य करतात.
- हृदयातील झडपा (Valves):
- त्रिदल झडप (Tricuspid Valve): उजवे अलिंद आणि उजवे निलय यांच्या दरम्यान.
- द्विदल झडप (Bicuspid / Mitral Valve): डावे अलिंद आणि डावे निलय यांच्या दरम्यान.
- झडपांमुळे रक्ताचा प्रवाह एकाच दिशेने (Unidirectional) होतो, रक्त मागे फिरत नाही.
- पेसमेकर (Pacemaker / SA Node): उजव्या अलिंदाच्या भिंतीमध्ये ‘सायनोॲट्रियल नोड’ (SA Node) असतो, जो हृदयाच्या ठोक्यांसाठी विद्युत आवेग (Electrical Impulses) निर्माण करतो.
💡 महत्वाचे: एका निरोगी प्रौढ माणसाच्या हृदयाचे ठोके एका मिनिटाला सरासरी ७२ वेळा पडतात. एका धडधडीत (Cardiac Cycle) हृदय सुमारे ७० मिलीलीटर (ml) रक्त पंप करते. याला ‘स्ट्रोक व्हॉल्यूम’ म्हणतात.
५. रक्तवाहिन्या (Blood Vessels)
शरीरात रक्ताचे वहन करणाऱ्या वाहिन्यांना रक्तवाहिन्या म्हणतात. यांचे मुख्य तीन प्रकार आहेत:
६. रक्तदाब (Blood Pressure – BP)
धमन्यांच्या भिंतींवर रक्ताने निर्माण केलेल्या दाबाला **रक्तदाब** म्हणतात.
- सिस्टोलिक दाब (Systolic Pressure): हृदय आकुंचन पावतानाचा दाब. (सामान्य: १२० mm Hg)
- डायस्टोलिक दाब (Diastolic Pressure): हृदय प्रसरण पावतानाचा दाब. (सामान्य: ८० mm Hg)
- सामान्य रक्तदाब: १२०/८० mm Hg
- मोजण्याचे साधन: रक्तदाब मोजण्यासाठी ‘स्फिग्मोमॅनोमीटर’ (Sphygmomanometer) हे साधन वापरतात.
७. रक्ताभिसरणाशी संबंधित महत्त्वाचे आजार
- उच्च रक्तदाब (Hypertension): रक्तदाब १४०/९० mm Hg पेक्षा जास्त होणे.
- ॲनेमिया (Anemia / पांडुरोग): रक्तातील हिमोग्लोबिन किंवा तांबड्या पेशींचे (RBC) प्रमाण कमी होणे (लोहाच्या कमतरतेमुळे).
- ल्यूकेमिया (Leukemia): पांढऱ्या रक्तपेशींची अनियंत्रित वाढ होणे (रक्ताचा कर्करोग).
- ॲथेरोस्क्लेरोसिस (Atherosclerosis): धमन्यांमध्ये कोलेस्ट्रॉल किंवा चरबी जमा होऊन धमन्या अरुंद होणे, ज्यामुळे हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) येऊ शकतो.
- हीमोफिलिया (Hemophilia): हा आनुवंशिक आजार असून यात इजा झाल्यावर रक्त सहज गोठत नाही.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- रक्ताभिसरणाचा शोध: विल्यम हार्वे (१६२८).
- रक्तगटाचा शोध: कार्ल लँडस्टायनर (१९०० – ABO गट) आणि व्हिनर (१९४० – Rh फॅक्टर).
- रक्ताचे pH मूल्य: ७.३५ ते ७.४५ (किंचित क्षारधर्मी).
- RBC चे आयुष्य: १२० दिवस | RBC चे स्मशानभूमी: प्लीहा (Spleen).
- सर्वयोग्य दाता (Universal Donor): O Negative | सर्वयोग्य ग्राहक (Universal Acceptor): AB Positive.
- फुफ्फुस धमनी: एकमेव धमनी जी ‘अशुद्ध रक्त’ वाहून नेते.
- फुफ्फुस शिरा: एकमेव शिरा जी ‘शुद्ध रक्त’ वाहून नेते.
- मानवी हृदय: ४ कप्पे (२ अलिंद, २ निलय), सरासरी वजन २५०-३५० ग्रॅम.
- हृदयाचा पेसमेकर: SA Node (सायनोॲट्रियल नोड).
- सामान्य रक्तदाब: १२०/८० mm Hg (मोजण्याचे साधन: स्फिग्मोमॅनोमीटर).
- रक्ताचा कर्करोग: पांढऱ्या रक्तपेशींची अनियंत्रित वाढ (Leukemia).