भारतीय मान्सून प्रणाली – भूगोल (Geography) Notes

१. मान्सूनची व्याख्या व मूलभूत संकल्पना

मान्सून म्हणजे असे वारे जे वर्षातील वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये आपली दिशा पूर्णपणे (जवळपास १८० अंशाने) बदलतात. उन्हाळ्यात हे वारे समुद्राकडून जमिनीकडे वाहतात (ज्यामुळे पाऊस पडतो), तर हिवाळ्यात जमिनीकडून समुद्राकडे वाहतात (जे कोरडे असतात).

• समुद्राकडून जमिनीकडे (उन्हाळा): जलभागावर उच्च दाब (High Pressure) आणि भूभागावर कमी दाब (Low Pressure) निर्माण झाल्यामुळे बाष्पयुक्त वारे जमिनीकडे वाहतात.
• जमिनीकडून समुद्राकडे (हिवाळा): भूभागावर उच्च दाब आणि जलभागावर कमी दाब निर्माण झाल्यामुळे कोरडे वारे समुद्राकडे वाहतात.

२. मान्सून निर्मितीचे प्रमुख सिद्धांत (Theories of Monsoon Origin)

A. पारंपारिक थर्मल सिद्धांत (Thermal Concept – Sir Edmond Halley, 1686)

• या सिद्धांतानुसार मान्सून हा भूभाग आणि जलभाग यांच्या असमान तापमानामुळे (Differential Heating) निर्माण होणारा बृहत्-तपमानजन्य वारा (Land and Sea Breeze on a large scale) आहे.
• उन्हाळ्यात उत्तर भारतातील मैदाने अतिप्रमाणात तापल्याने तेथे तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होते, तर हिंदी महासागरावर उच्च दाब असतो.

B. विषुववृत्तीय / गतीशील सिद्धांत (Dynamic Concept – Flohn)

• हा सिद्धांत **ITCZ (Inter-Tropical Convergence Zone – अंतःउष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र)** च्या स्थानांतरावर आधारित आहे.
• उन्हाळ्यात सूर्य उत्तर गोलार्धात (कर्कवृत्तावर) लंबरूप प्रकाशतो, ज्यामुळे ITCZ उत्तरेकडे (गंगेच्या मैदानाकडे) सरकतो. याला ‘Monsoon Trough’ म्हणतात.
• दक्षिण गोलार्धातील आग्नेय व्यापारी वारे विषुववृत्त ओलांडून **कॉरिऑलिस बलामुळे (Coriolis Force)** उजवीकडे वळतात आणि नैऋत्य मान्सून वारे बनतात.

C. आधुनिक जेट स्ट्रीम सिद्धांत (Jet Stream Theory – Yin & Koteswaram)

• उपोष्णकटिबंधीय पश्चिमेकडील जेट स्ट्रीम (Subtropical Westerly Jet): उन्हाळ्यात ही जेट स्ट्रीम हिमालयाच्या उत्तरेकडे (तिबेटच्या पठारावर) सरकते. ही मागे हटल्याशिवाय भारतात मान्सूनचे आगमन होत नाही.
• उष्णकटिबंधीय पूर्वेकडील जेट स्ट्रीम (Tropical Easterly Jet – TEJ): तिबेटचे पठार तापल्यामुळे उच्च पातळीवर हवेचे अभिसरण होते आणि TEJ ची निर्मिती होते. ही जेट स्ट्रीम भारतीय उपखंडावरून वाहते आणि मान्सूनला बळकटी देते.

३. मान्सूनवर परिणाम करणारे जागतिक घटक

• एल-निनो (El-Niño): मध्य व पूर्व प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान असामान्यपणे वाढणे. यामुळे भारतात बहुतांश वेळा दुष्काळ किंवा कमी पाऊस पडतो.
• ला-निना (La-Niña): मध्य व पूर्व प्रशांत महासागरातील तापमान नेहमीपेक्षा कमी होणे. हे भारतासाठी अत्यंत अनुकूल मानले जाते, ज्यामुळे उत्कृष्ट पाऊस पडतो.
• इंडियन ओशन डायपोल (IOD – Indian Ocean Dipole):
  • सकारात्मक IOD (+ve IOD): पश्चिम हिंदी महासागर (अरबी समुद्र) पूर्व हिंदी महासागरापेक्षा उबदार असतो. हे भारतीय मान्सूनसाठी अत्यंत अनुकूल असते (उदा. २०१९ चा पाऊस).
  • नकारात्मक IOD (-ve IOD): मान्सूनवर प्रतिकूल परिणाम करतो.
• मास्करीन हाय (Mascarene High): मदगास्कर बेटांजवळ (दक्षिण हिंदी महासागर) निर्माण होणारा उच्च दाबाचा पट्टा. हा जितका मजबूत, तितका मान्सूनचा प्रवाह तीव्र असतो.

४. भारतीय मान्सूनचे टप्पे व प्रवाह शाखा

भारतात मान्सून दोन मुख्य ऋतूंमध्ये विभागला जातो:

(A) नैऋत्य मान्सून ऋतू (South-West Monsoon: जून ते सप्टेंबर)

भारताच्या द्वीपकल्पीय आकारामुळे नैऋत्य मान्सून दोन शाखांमध्ये विभागला जातो:

1. अरबी समुद्र शाखा (Arabian Sea Branch):
   • पहिली उपशाखा: पश्चिम घाटाला (सह्याद्री) अडवून कोकण व पश्चिम किनाऱ्यावर तीव्र प्रतिरोध (Orographic) पाऊस पाडते.
   • दुसरी उपशाखा: नर्मदा व तापी खोऱ्यातून मध्य भारतात प्रवेश करते आणि छोटानागपूर पठारापर्यंत जाते.
   • तिसरी उपशाखा: राजस्थानच्या अरवली पर्वताला समांतर वाहून पंजाब-हरियाणाकडे जाते (अरवली समांतर असल्यामुळे राजस्थान कोरडा राहतो).
2. बंगालचा उपसागर शाखा (Bay of Bengal Branch):
   • म्यानमारच्या ‘अराकान योमा’ पर्वताला धडकून ही शाखा ईशान्य भारताकडे वळते.
   • गालो, खासी, जयंतिया टेकड्यांमुळे मेघालयातील मासिनराम (Mawsynram) व चेरापुंजी येथे जगात सर्वाधिक पाऊस पडतो.
   • यानंतर ही शाखा गंगेच्या मैदानाकडे पश्चिमेस सरकते आणि उत्तर भारतात पाऊस देते.

(B) परतीचा मान्सून / ईशान्य मान्सून (Retreating / North-East Monsoon: ऑक्टोबर ते डिसेंबर)

• सप्टेंबरच्या शेवटी सूर्य दक्षिणेकडे सरकू लागल्यामुळे ITCZ दक्षिणेकडे सरकतो.
• वारे जमिनीकडून समुद्राकडे (ईशान्येकडून नैऋत्येकडे) वाहू लागतात.
• हे वारे बंगालच्या उपसागरावरून जाताना बाष्प ग्रहण करतात आणि तामिळनाडूची किनारपट्टी (कोरोमंडल किनारा) आणि आंध्र प्रदेशच्या दक्षिण भागात मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पाडतात.

५. महाराष्ट्राच्या संदर्भात मान्सून व पर्जन्य वितरण

• आगमन: महाराष्ट्रात मान्सून साधारणपणे ७ जून ते १० जून दरम्यान (मुंबई/कोकण) प्रवेश करतो.
• प्रतिरोध पाऊस (Orographic Rainfall): अरबी समुद्रावरून येणारे बाष्पयुक्त वारे सह्याद्री पर्वताला अडवले जातात, ज्यामुळे **कोकण आणि सह्याद्रीच्या माथ्यावर** (उदा. महाबळेश्वर, आंबोली) अतिवृष्टी (३०० ते ५०० सेमी) होते.
• पर्जन्यछायेचा प्रदेश (Rain-shadow Region): सह्याद्री ओलांडून वारे पूर्वेकडे (मध्य महाराष्ट्र/देश) उतरताना कोरडे व उष्ण होतात. त्यामुळे पाचगणी, वाई, अहमदनगर, सोलापूर, सांगली, धुळे या भागात अत्यंत कमी पाऊस पडतो (५० ते ७५ सेमी).
• विदर्भ व मराठवाडा: पूर्व महाराष्ट्रात (विदर्भात) अरबी समुद्र शाखा आणि बंगालचा उपसागर शाखा या दोन्ही एकत्र येत असल्यामुळे पावसाचे प्रमाण पुन्हा वाढते (१०० ते १५० सेमी).

६. नैऋत्य मान्सून आणि ईशान्य मान्सून तुलना