स्वातंत्र्यदिन २०२६ – महाराष्ट्र पोलीस पदक विशेष चालू घडामोडी: ७९ व्या स्वातंत्र्यदिनाच्या पूर्वसंध्येला केंद्रीय गृह मंत्रालयाकडून देशातील सुरक्षा दलांसाठी राष्ट्रपती पदकांची घोषणा करण्यात आली. यामध्ये महाराष्ट्र पोलीस दलातील शूर आणि कर्तव्यनिष्ठ अधिकाऱ्यांनी उत्तम कामगिरी बजावत विविध श्रेणींमध्ये राष्ट्रपती पदके पटकावली आहेत. MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, आणि इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
१. पोलीस पदकांची नवीन वर्गीकरण पद्धत (New Medal Nomenclature)
केंद्रीय गृह मंत्रालयाने पदकांचे सुसूत्रीकरण करून पोलीस, अग्निशामक दल, गृहरक्षक (Home Guards) आणि सुधारसेवांच्या पदकांना खालील ४ मुख्य श्रेणींमध्ये पुनर्रचित केले आहे:
- राष्ट्रपती शौर्य पदक (President’s Medal for Gallantry – PMG): अत्यंत दुर्मिळ व अपवादात्मक शौर्यासाठी दिले जाते.
- शौर्य पदक (Medal for Gallantry – GM): जीवन धोक्यात घालून दाखवलेल्या शौर्यासाठी प्रदान केले जाते.
- विशिष्ट सेवेसाठी राष्ट्रपती पदक (President’s Medal for Distinguished Service – PMDS): पोलीस सेवेतील सलग आणि अत्यंत उत्कृष्ट कामगिरीसाठी दिले जाते.
- गुणवंत सेवेसाठी पदक (Medal for Meritorious Service – MSM): प्रदीर्घ, निष्कलंक व उल्लेखनीय सेवेबद्दल दिले जाते.
💡 महत्वाचे: स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिन अशा वर्षातून दोनदा केंद्रीय गृह मंत्रालयाकडून (MHA) या पदकांची अधिकृत घोषणा केली जाते.
२. महाराष्ट्रातील पदकांचे एकूण वितरण (सांख्यिकी)
स्वातंत्र्यदिन २०२६ निमित्त महाराष्ट्र पोलिसांना मिळालेल्या एकूण पदकांचा तक्ता खालीलप्रमाणे आहे:
३. मुख्य सन्मानित अधिकारी आणि त्यांची कामगिरी
अ) शौर्य पदक (Gallantry Medals) – C-60 कमांडोजचा प्रभाव
- गडचिरोली नक्षलविरोधी अभियान: महाराष्ट्रातील बहुतेक शौर्य पदके ही नक्षलग्रस्त भाग असलेल्या गडचिरोली जिल्ह्यामध्ये प्राणांची पर्वा न करता नक्षलवाद्यांविरोधात लढा देणाऱ्या ‘C-60’ कमांडो दलाला प्राप्त झाली आहेत.
- विशेष कारवाई: जंगल परिसरात राबवलेली सर्च ऑपरेशन्स आणि आत्मसंरक्षणासोबतच नागरिकांचे रक्षण करण्यासाठी दाखवलेले धाडस यासाठी हे पुरस्कार देण्यात आले.
ब) विशिष्ट सेवेसाठी राष्ट्रपती पदक (PMDS)
हे पदक पोलीस सेवेत सलग २० ते २५ वर्षांहून अधिक काळ अत्यंत निष्कलंक आणि अत्यंत उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना दिले जाते:
४. पोलीस पदकांची निवड प्रक्रिया आणि नियम
- नोडल मंत्रालय: पोलीस पदकांची घोषणा आणि नियंत्रण केंद्रीय गृह मंत्रालय (Ministry of Home Affairs – MHA) द्वारे केले जाते.
- शिफारस समिती: राज्य सरकार आणि पोलीस महासंचालक (DGP) कार्यालय पात्र अधिकाऱ्यांची नावे केंद्रीय गृह मंत्रालयाकडे पाठवते.
- मूल्यांकन: केंद्रीय स्तरावरील पोलीस पदक समिती (Central Medal Committee) शिफारशींचे स्क्रुटिनी करून अंतिम यादी राष्ट्रपतींच्या मंजुरीसाठी पाठवते.
💡 परीक्षेसाठी टीप: महाराष्ट्र पोलीस दलाचे मुख्यालय मुंबई येथे असून पोलीस महासंचालक (DGP) हे दलाचे सर्वोच्च प्रमुख असतात.
५. महाराष्ट्रातील प्रमुख सुरक्षा दले आणि दले (Static & Dynamic Linking)
- C-60 फोर्स: गडचिरोली जिल्ह्यात १९९० मध्ये के. पी. रघुवंशी यांनी स्थापन केलेले विशेष नक्षलविरोधी पथक.
- फॉरगॉटन कमांडोज (Force One): २६/११ च्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर महाराष्ट्र राज्याने स्थापन केलेले दहशतवादविरोधी विशेष पथक (मुख्यालय: मुंबई).
- SRPF (राज्य राखीव पोलीस बल): १९४८ मध्ये स्थापना; कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी काम करते.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- पदकांची घोषणा करणारे मंत्रालय: केंद्रीय गृह मंत्रालय (Ministry of Home Affairs – MHA).
- पदकांचे वितरण कधी केले जाते: प्रजासत्ताक दिन (२६ जानेवारी) आणि स्वातंत्र्यदिन (१५ ऑगस्ट).
- नुकताच झालेला बदल: गृह मंत्रालयाने पदकांचे मुख्य ४ श्रेणींमध्ये वर्गीकरण केले आहे (PMG, GM, PMDS, MSM).
- महाराष्ट्रातील सर्वाधिक शौर्य पदके प्राप्त विभाग: गडचिरोली जिल्हा आणि C-60 कमांडो पथक.
- C-60 फोर्सची स्थापना: १९९० (संस्थापक: के. पी. रघुवंशी).
- महाराष्ट्र पोलिसांचे ब्रीदवाक्य: “सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय” (सज्जनांचे रक्षण आणि दुर्जनांचा नाश).
- महाराष्ट्र पोलीस ध्वजाचा रंग: गडद निळा (Dark Blue) आणि त्यावर पंचकोनी तारा.