स्वदेशी चळवळ (Swadeshi Movement – 1905): भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील ‘स्वदेशी चळवळ’ हा एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि क्रांतिकारक टप्पा मानला जातो. सन १९०५ मध्ये लॉर्ड कर्झन याने केलेल्या बंगालच्या फाळणीच्या विरोधात ही चळवळ पेटून उठली. स्वदेशी वस्तूंचा वापर, परदेशी मालावर बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण आणि स्वराज्य या ‘चतुःसूत्री’वर आधारित असलेल्या या चळवळीने भारतीय जनतेमध्ये राष्ट्रीयत्वाची नवी चेतना निर्माण केली. MPSC, पोलीस भरती आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
१. स्वदेशी चळवळीची पार्श्वभूमी आणि कारणे
स्वदेशी चळवळ ही केवळ एकाएकी सुरू झालेली घटना नव्हती, तर त्यामागे इंग्रजांचे शोषणात्मक धोरण आणि बंगालच्या फाळणीचा वादग्रस्त निर्णय कारणीभूत होता.
- लॉर्ड कर्झनचे साम्राज्यवादी धोरण: व्हाईसरॉय लॉर्ड कर्झन याने भारतातील वाढत्या राष्ट्रीय भावना दडपण्यासाठी विविध जुलमी कायदे केले (उदा. १८९९ चा कल्कत्ता कॉर्पोरेशन ॲक्ट, १९०४ चा युनिव्हर्सिटी ॲक्ट).
- बंगालची फाळणी (Partition of Bengal): कर्झनने प्रशासकीय सोयीचे कारण सांगून २० जुलै १९०५ रोजी बंगालच्या फाळणीची घोषणा केली. परंतु, वास्तविक उद्देश हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये फूट पाडून बंगालमधील राष्ट्रीय चळवळ कमकुवत करणे हाच होता.
- आर्थिक शोषण: ब्रिटिश सरकारच्या धोरणांमुळे भारतातील पारंपरिक उद्योग-धंदे नष्ट झाले होते. याला उत्तर म्हणून स्वदेशी वस्तूंच्या वापराची गरज निर्माण झाली.
💡 महत्वाचे: १६ ऑक्टोबर १९०५ हा दिवस बंगालमध्ये ‘राष्ट्रीय शोक दिन’ (National Mourning Day) म्हणून पाळण्यात आला. या दिवशी रवींद्रनाथ टागोर यांच्या सूचनेनुसार लोकांनी एकमेकांच्या मनगटावर ‘राखी’ बांधून ऐक्याचा संदेश दिला आणि फाळणीचा विरोध केला.
२. महत्त्वाचा कालक्रम (Timeline of Events)
३. राष्ट्रीय सभेची ‘चतुःसूत्री’ (Fourfold Program)
लोकमान्य टिळकांनी स्वदेशी चळवळीला व्यापक स्वरूप देण्यासाठी चतुःसूत्रीचा कार्यक्रम मांडला. या चतुःसूत्रीमुळे चळवळीला स्पष्ट दिशा मिळाली:
१. स्वदेशी (Swadeshi)
भारतात तयार झालेल्या वस्तूंचा वापर करणे, ज्यामुळे स्थानिक उद्योगांना प्रोत्साहन मिळेल आणि देशातील संपत्ती देशातच राहील.
२. बहिष्कार (Boycott)
ब्रिटिश मालावर, विशेषतः कापड, साखर आणि भांड्यांवर पूर्ण बहिष्कार टाकणे. तसेच प्रशासकीय व सरकारी सेवांवर बहिष्कार टाकणे.
३. राष्ट्रीय शिक्षण (National Education)
ब्रिटिश शिक्षणपद्धतीला पर्याय म्हणून देशभक्ती शिकवणाऱ्या राष्ट्रीय शाळा व महाविद्यालयांची स्थापना करणे.
४. स्वराज्य (Swarajya)
स्वतःचे शासन मिळवणे हे अंतिम ध्येय ठेवणे. लोकमान्य टिळकांनी ठणकावून सांगितले – “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!”
४. चळवळीचे नेतृत्व आणि प्रादेशिक प्रसार
स्वदेशी चळवळ केवळ बंगालपुरती मर्यादित न राहता ती संपूर्ण भारतात पसरली. वेगवेगळ्या भागात प्रमुख नेत्यांनी याचे नेतृत्व केले:
५. चळवळीचे विविध क्षेत्रांतील योगदान व परिणाम
अ) स्वदेशी उद्योगांचा उदय
- बंगाल केमिकल्स: प्रफुल्लचंद्र राय यांनी ‘बंगाल केमिकल अँड फार्मास्युटिकल वर्कस’ची स्थापना केली.
- कापड गिरण्या व बँका: टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी (TISCO – १९०७), तसेच अनेक स्वदेशी बँका आणि विमा कंपन्या स्थापन झाल्या.
- काच कारखाना (महाराष्ट्र): तळेगाव (पुणे) येथे काच कारखाना उभारण्यासाठी कांचनदास काजी व अंबादास म्हैसकर यांनी ‘पैसा फंड’ गोळा केला. यात लोकमान्य टिळकांचे महत्त्वाचे योगदान होते.
ब) राष्ट्रीय शिक्षण क्षेत्र
- १५ ऑगस्ट १९०६ रोजी ‘नॅशनल कौन्सिल ऑफ एज्युकेशन’ (National Council of Education) ची स्थापना झाली.
- ‘बंगाल नॅशनल कॉलेज’ची स्थापना झाली आणि त्याचे पहिले प्राचार्य म्हणून अरविंद घोष यांनी कार्यभार सांभाळला.
- जाधवपूर विद्यापीठाची पायाभरणी याच काळात झाली.
क) सांस्कृतिक व साहित्यिक पुनरुत्थान
- रवींद्रनाथ टागोर यांनी ‘आमार शोणार बांला’ हे प्रसिद्ध गीत लिहिले (जे पुढे बांगलादेशचे राष्ट्रगीत बनले).
- बंकीमचंद्र चॅटर्जी यांचे ‘वंदे मातरम’ हे गीत चळवळीचा मुख्य मंत्र बनले.
- अवनींद्रनाथ टागोर यांनी प्रसिद्ध ‘भारत माता’ चे चित्र रेखाटले.
💡 परीक्षाभिमुख तथ्य: स्वदेशी चळवळीदरम्यान परदेशी वस्तूंची होळी करण्यात आली. यावर आक्षेप घेत रवींद्रनाथ टागोर यांनी परदेशी कापडाची होळी करण्याला ‘निर्दयी उधळपट्टी’ (Nisthur Opachay) म्हटले होते.
६. सुरत फूट (१९०७) आणि चळवळीची पीछेहाट
स्वदेशी चळवळीच्या तीव्रतेवरून राष्ट्रीय सभेमध्ये मतभेद निर्माण झाले:
- मवाळ गट (Moderates): गोपाळकृष्ण गोखले, सर फेरोजशहा मेहता हे चळवळ केवळ बंगालपुरती आणि परदेशी मालापुरती मर्यादित ठेवू इच्छित होते.
- जहाल गट (Extremists): लाला लजपतराय, बाळ गंगाधर टिळक, विपिनचंद्र पाल (लाल-बाल-पाल) हे चळवळ संपूर्ण भारतात पसरवून सर्व ब्रिटिश यंत्रणेवर बहिष्काराच्या बाजूने होते.
- परिणाम: १९०७ च्या सुरत अधिवेशनात (अध्यक्ष: राशबिहारी घोष) काँग्रेसमध्ये उघड फूट पडली. याचा फायदा घेऊन ब्रिटिशांनी जहाल नेत्यांवर तीव्र कारवाई केली (१९०८ मध्ये टिळकांना ६ वर्षांची मंडालेच्या तुरुंगात शिक्षा).
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- मूलभूत कारण: लॉर्ड कर्झनने १९०५ मध्ये केलेली बंगालची फाळणी.
- चळवळीची औपचारिक सुरुवात: ७ ऑगस्ट १९०५ (टाऊन हॉल, कलकत्ता बैठक).
- शोक दिन: १६ ऑक्टोबर १९०५ (फाळणीचा दिवस, रक्षाबंधन दिन म्हणूनही साजरा).
- चतुःसूत्री: स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण आणि स्वराज्य (लोकमान्य टिळक).
- १९०६ कलकत्ता अधिवेशन: दादाभाई नौरोजींनी प्रथमच ‘स्वराज्य’ शब्दाचा उच्चार केला.
- लाल-बाल-पाल: लाला लजपतराय (पंजाब), बाळ गंगाधर टिळक (महाराष्ट्र), विपिनचंद्र पाल (बंगाल).
- प्रमुख संस्था: बंगाल केमिकल्स (आचार्य पी. सी. राय), पैसा फंड काच कारखाना (तळेगाव – महाराष्ट्र), स्वदेशी स्टीम नॅव्हिगेशन (चिदंबरम पिल्लई).
- सांस्कृतिक गाणे: ‘आमार शोणार बांला’ (रवींद्रनाथ टागोर) आणि ‘वंदे मातरम’ (बंकीमचंद्र चॅटर्जी).
- सुरत अधिवेशन (१९०७): काँग्रेसमध्ये जहाल आणि मवाळ अशी फूट पडली (अध्यक्ष: राशबिहारी घोष).
- फाळणी रद्द: १९११ मध्ये लॉर्ड हार्डिंगच्या काळात राजा पंचम जॉर्ज याच्या दिल्ली दरबारात फाळणी रद्द करण्यात आली.