भारतातील खनिज संपत्ती – भूगोल (Geography) Notes

१. खनिजांचे मुख्य प्रकार आणि वर्गीकरण (Classification of Minerals)

खनिजांचे त्यांच्या भौतिक व रासायनिक गुणधर्मांनुसार प्रामुख्याने तीन वर्गांमध्ये वर्गीकरण केले जाते:

२. भारतातील प्रमुख खनिज पट्टे (Major Mineral Belts of India)

भारतातील खनिजांचे वितरण असमान असून ते प्रामुख्याने चार प्रमुख पट्ट्यांमध्ये केंद्रित झाले आहे:

• ईशान्य द्वीपकल्पीय पट्टा (North-Eastern Peninsular Belt):
  • यामध्ये छोटा नागपूर पठार (झारखंड), ओडिशा, पश्चिम बंगाल आणि छत्तीसगडच्या भागाचा समावेश होतो.
  • हा भारतातील सर्वात समृद्ध खनिज पट्टा आहे. येथे कोळसा, लोहखनिज, मॅंगनीज, बॉक्साईट आणि अभ्रक मोठ्या प्रमाणावर आढळते.
• मध्य पट्टा (Central Belt):
  • यामध्ये मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, महाराष्ट्र आणि तेलंगणाचा काही भाग येतो.
  • येथे मुख्यत्वे मॅंगनीज, बॉक्साईट, चुनखडी, कोळसा आणि तांबे आढळते.
• दक्षिण-पश्चिम पट्टा (South-Western Belt):
  • कर्नाटक, गोवा आणि लगतच्या केरळ व तमिळनाडूच्या भागांचा समावेश.
  • येथे उच्च दर्जाचे लोहखनिज (कुद्रेमुख, बेल्लारी), बॉक्साईट आणि इल्मेनाईट/मोनाझाईट वाळू आढळते.
• उत्तर-पश्चिम पट्टा (North-Western Belt):
  • राजस्थान आणि गुजरात मधील अरवली पर्वताचा प्रदेश.
  • येथे अलोह धातू (तांबे, जस्त, शिसे), अधातू खनिजे (चुनखडी, संगमरवर) आणि पेट्रोकेमिकल्स/खनिज तेल आढळते.

३. प्रमुख धातू खनिजे (Major Metallic Minerals)

A) लोहखनिज (Iron Ore)

भारत हा जगातील लोहखनिजाच्या प्रमुख उत्पादकांपैकी एक आहे. भारतातील लोहखनिज प्रामुख्याने ‘धारवाड’ आणि ‘कडप्पा’ खडकांच्या श्रेणीत आढळते.

• प्रमुख उत्पादक राज्ये व क्षेत्रे:
  • ओडिशा: मयुरभंज (गुरुमहिसानी), केओंझार, सुंदरगढ (भारतात उत्पादनात प्रथम).
  • छत्तीसगड: बस्तर जिल्हा (बैलाडीला – आशियातील सर्वात मोठी यंत्रसज्ज खाण), दुर्ग जिल्हा (दल्ली-राजहरा).
  • कर्नाटक: बेल्लारी-हॉस्पेट क्षेत्र, चिकमंगळूर (कुद्रेमुख आणि बाबा बुदान टेकड्या).
  • झारखंड: सिंगभूम जिल्हा (नोआमुंडी, गुआ).
  • महाराष्ट्र: चंद्रपूर, गडचिरोली (सूरजागड), सिंधुदुर्ग (रेड्डी बंदर – निर्यातीसाठी प्रसिद्ध).

B) मॅंगनीज (Manganese)

• उपयोग: मुख्यत्वे पोलाद (Steel) बनवण्यासाठी (१ टन पोलाद तयार करण्यासाठी सुमारे १० किलो मॅंगनीज लागते), ब्लिचिंग पावडर, बॅटरी आणि काच उद्योगात.
• उत्पादन व साठे:
  • मध्य प्रदेश: बालाघाट व छिंदवाडा (उत्पादनात १ ला क्रमांक).
  • महाराष्ट्र: नागपूर, भंडारा व सिंधुदुर्ग (महाराष्ट्र हे भारतातील प्रमुख उत्पादक राज्य आहे).
  • ओडिशा: सुंदरगढ आणि रायगडा.
• खास बाब: ‘मॉईल’ (MOIL – Manganese Ore India Limited) चे मुख्यालय नागपूर येथे आहे.

C) बॉक्साईट (Bauxite – अॅल्युमिनियमचे अयस्क)

• बॉक्साईट हे अॅल्युमिनियम निर्मितीसाठी लागणारे प्राथमिक कच्चे खनिज आहे. हे लॅटराईट (जांभा) खडकात मोठ्या प्रमाणात आढळते.
• प्रमुख उत्पादक राज्ये:
  • ओडिशा: भारतात प्रथम क्रमांक (एकूण उत्पादनापैकी ५०% पेक्षा जास्त). कोरापुट जिल्ह्यातील पंचपतमाली ही भारतातील सर्वात मोठी बॉक्साईट खाण आहे.
  • गुजरात: जामनगर, जुनागढ.
  • झारखंड: लोहरदगा.
  • महाराष्ट्र: कोल्हापूर (शाहूवाडी, पन्हाळा), रत्नागिरी, रायगड.

D) तांबे (Copper)

• तांबे विद्युत वहनाचा उत्तम गुणधर्म असणारा अलोह धातू आहे. भारतात तांब्याचे साठे मर्यादित आहेत.
• प्रमुख क्षेत्रे:
  • मध्य प्रदेश: बालाघाट जिल्ह्यातील मांजखंड (Malanjkhand) – भारतातील सर्वात मोठे तांबे क्षेत्र.
  • राजस्थान: झुंझुनू जिल्ह्यातील खेतडी (Khetri) पट्टा.
  • झारखंड: सिंगभूम जिल्हा.

४. प्रमुख अधातू खनिजे (Major Non-Metallic Minerals)

A) अभ्रक (Mica)

• अभ्रक हे विजेचे दुर्वाहक (Insulator) असल्याने विद्युत आणि इलेक्ट्रॉनिक उद्योगात मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते.
• प्रकार: मस्कोव्हाईट (पांढरा अभ्रक), बायोटीट (काळा अभ्रक) आणि फ्लोगोपाईट.
• उत्पादक क्षेत्रे:
  • आंध्र प्रदेश: नेल्लूर जिल्हा (भारतात उत्पादनात प्रथम).
  • झारखंड: कोडरमा, गिरिडीह, हजारीबाग. (कोडरमाला ‘जगाची अभ्रकाची राजधानी’ मानले जात असे).
  • राजस्थान: भिल्वाडा, अजमेर.

B) चुनखडी (Limestone)

• चुनखडी हे मुख्यत्वे कॅल्शियम कार्बोनेटयुक्त अवसादी (Sedimentary) खडकात आढळते.
• उपयोग: सिमेंट उद्योगासाठी प्रमुख कच्चा माल, तसेच लोह-पोलाद उद्योगात ‘फ्लक्स’ (Flux) म्हणून वापर.
• उत्पादक राज्ये: राजस्थान, मध्य प्रदेश, आंध्र प्रदेश, गुजरात, कर्नाटक.

५. ऊर्जा आणि इंधन खनिजे (Energy Resources)

A) दगडी कोळसा (Coal)

दगडी कोळशाला ‘काळे सोने’ (Black Gold) असेही म्हणतात. भारतातील एकूण व्यावसायिक ऊर्जेपैकी सुमारे ५५% पेक्षा जास्त ऊर्जा कोळशावर आधारित आहे.

भूगर्भीय कालावधीनुसार कोळशाचे वर्गीकरण:

• गोंडवाना कोळसा (Gondwana Coal): भारतातील एकूण कोळसा साठ्यांपैकी ९८% साठे आणि ९९% उत्पादन गोंडवाना श्रेणीतून होते. हा कोळसा सुमारे २५० दशलक्ष वर्षे जुना आहे. नदीखोऱ्यांमध्ये आढळतो (उदा. दामोदर, महानदी, गोदावरी, वर्धा-वैनगंगा खोरे).
• टर्शिअरी कोळसा (Tertiary Coal): हा नवीन काळातील (सुमारे ५५ दशलक्ष वर्षे जुना) कोळसा असून यात सल्फरचे प्रमाण जास्त असते. ईशान्येकडील राज्ये (आसाम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश) व तमिळनाडूत आढळतो.

प्रमुख कोळसा क्षेत्रे:

• झारखंड: झरिया (भारतातील सर्वात मोठे कोळसा क्षेत्र), बोकारो, गिरिडीह, धनबाद.
• पश्चिम बंगाल: राणीगंज (भारतातील **पहिली कोळसा खाण** – १७७४ मध्ये सुरू).
• ओडिशा: तालचेर (महानदी खोरे).
• छत्तीसगड: कोरबा, विश्रामपूर.
• तेलंगणा: सिंगरेनी.
• महाराष्ट्र: बल्लारपूर, घुग्गुस, वरोरा (चंद्रपूर), उमरेड (नागपूर), यवतमाळ.

B) खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू (Petroleum & Natural Gas)

• भूगर्भीय पार्श्वभूमी: खनिज तेल मुख्यत्वे अवसादी खडकांच्या (Sedimentary Rocks) थरांमध्ये सागरी किंवा उप-सागरी रचनेत आढळते.
• प्रमुख तेल क्षेत्रे:
  • बॉम्बे हाय (Bombay High): मुंबई किनाऱ्यापासून १६५ किमी अंतरावर अरबी समुद्रात स्थित. हे भारतातील सर्वात मोठे तेल उत्पादन क्षेत्र आहे (१९७४ मध्ये शोध, १९७६ पासून उत्पादन). येथे ‘सागर सम्राट’ नावाची ड्रिलिंग रिग वापरली जाते.
  • आसाम: डिगबोई (Digboi – भारतातील **पहिली खनिज तेल विहीर** १८८९ मध्ये खोदली गेली), नहरकटिया, मोरान-हुगरीजन.
  • गुजरात: अंकलेश्वर (Ankleshwar), खंबातचे आखात, कलोल.
  • पूर्व किनारा: केजी बेसिन (कृष्ण-गोदावरी खोरे – RIL D-6 ब्लॉक नैसर्गिक वायूसाठी प्रसिद्ध).

C) अणु खनिजे (Atomic Minerals)

• युरेनियम (Uranium):
  • झारखंडमधील जादुगुडा (Jaduguda) ही भारतातील पहिली आणि प्रसिद्ध युरेनियम खाण आहे.
  • आंध्र प्रदेशातील **तुम्‍मलापल्ली (Tummalapalli)** येथे जागतिक दर्जाचे युरेनियमचे साठे सापडले आहेत.
• थोरियम (Thorium):
  • केरळच्या किनारपट्टीवरील बालुकाश्मात (Sand Deposits) आढळणाऱ्या मोनाझाईट (Monazite) वाळूमध्ये थोरियमचे प्रचंड साठे आहेत.
  • भारत हा जगात थोरियमच्या साठ्यांमध्ये प्रथम क्रमांकावर आहे.

६. राज्यनिहाय खनिजांचे वर्चस्व (State-wise Mineral Dominance Summary)