मानवी रक्ताभिसरण संस्था - सामान्य विज्ञान (Science) Notes

मानवी रक्ताभिसरण संस्था (Human Circulatory System): मानवी शरीरातील पेशींना ऑक्सिजन, पोषक द्रव्ये, संप्रेरके (Hormones) पुरवणे आणि पेशींमधील टाकाऊ पदार्थ (उदा. कार्बन डायऑक्साइड, युरिया) उत्सर्जनासाठी बाहेर वाहून नेणे या प्रक्रियेला रक्ताभिसरण म्हणतात. मानवी रक्ताभिसरण संस्थेचा शोध सन १६२८ मध्ये डॉ. विल्यम हार्वे (Dr. William Harvey) यांनी लावला. म्हणूनच त्यांना ‘रक्ताभिसरण संस्थेचे जनक’ मानले जाते. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे.

१. रक्ताभिसरण संस्थेचे प्रकार (Types of Circulatory System)

सजीवांमध्ये प्रामुख्याने दोन प्रकारच्या रक्ताभिसरण संस्था आढळतात:

मुद्दा	उघडी रक्ताभिसरण संस्था (Open Circulatory System)	बंद/मिटलेली रक्ताभिसरण संस्था (Closed Circulatory System)
रक्तवाहिन्या	रक्तवाहिन्यांचा अभाव असतो. रक्त थेट शरीराच्या पोकळीत (Hemocoel) वाहते.	रक्त विशिष्ट बंद रक्तवाहिन्यांमधून (धमण्या, शिरा, केशवाहिन्या) वाहते.
रक्तदाब	रक्तदाब खूप कमी असतो.	रक्तदाब नियंत्रित आणि जास्त असतो.
उदाहरणे	अपृष्ठवंशीय प्राणी (कीटक, गोगलगाय, झुरळ, खेकडा).	पृष्ठवंशीय प्राणी (मानव, पक्षी, जलचर, सरपटणारे प्राणी, सस्तन प्राणी) आणि गांडूळ.

२. मानवी रक्ताभिसरण संस्थेचे मुख्य घटक

मानवी रक्ताभिसरण संस्था प्रामुख्याने तीन घटकांनी बनलेली असते:

रक्त (Blood): द्रव संयोजक उती (Fluid Connective Tissue).
हृदय (Heart): स्नायुमय पंप करणारे अवयव.
रक्तवाहिन्या (Blood Vessels): धमण्या (Arteries), शिरा (Veins) व केशवाहिन्या (Capillaries).

३. रक्त (Blood) – स्वरूप आणि रचना

रक्त हा एक लाल रंगाचा, चिकट आणि अल्कलीधर्मी (Alkaline) द्रव पदार्थ आहे. प्रौढ मानवी शरीरात साधारणपणे ५ ते ६ लिटर (शरीराच्या एकूण वजनाच्या सुमारे ७ ते ८%) रक्त असते.

रक्ताचा सामू (pH Value): ७.३५ ते ७.४५ (किंचित अल्कलीधर्मी/Slightly Alkaline).
रक्त तयार होण्याच्या प्रक्रियेस: हॅमॅटोपॉयसिस (Hematopoiesis) म्हणतात.
रक्ताचा अभ्यास करणारे शास्त्र: हेमॅटॉलॉजी (Hematology).

रक्ताचे मुख्य दोन घटक:

रक्तद्रव (Blood Plasma) – ५५%: यात ९०-९२% पाणी, ६-८% प्रथिने (Albumin, Globulin, Fibrinogen) व २% सेंद्रिय व असेंद्रिय पदार्थ असतात.
रक्तपेशी (Blood Cells) – ४५%: तांबड्या रक्तपेशी (RBC), पांढऱ्या रक्तपेशी (WBC) आणि रक्तपट्टीका (Platelets).

वैशिष्ट्ये	तांबड्या रक्तपेशी (RBC / Erythrocytes)	पांढऱ्या रक्तपेशी (WBC / Leucocytes)	रक्तपट्टीका (Platelets / Thrombocytes)
आकार / स्वरूप	द्वि-अंतरवक्र (Biconcave), वर्तुळाकार.	अनियमित (Amoeboid), रंगहीन.	लहान, चकतीसारख्या (Disc shaped).
केंद्रक (Nucleus)	नसतो (अपवाद: उंट आणि लामा).	स्पष्ट केंद्रक असतो.	केंद्रक नसतो.
निर्मितीचे स्थान	लाल अस्थिमज्जा (Red Bone Marrow).	अस्थिमज्जा व लसिका ग्रंथी (Lymph nodes).	अस्थिमज्जेतील मेगाकॅरिओसाइट्स.
आयुर्मान (Lifespan)	१२० दिवस.	३ ते ४ दिवस (काही महिने).	५ ते ९ दिवस.
प्रमाण (संख्या)	५० ते ५५ लाख प्रति घन मिमी.	५,००० ते ११,००० प्रति घन मिमी.	१.५ ते ४.५ लाख प्रति घन मिमी.
मुख्य कार्य	हीमोग्लोबिनद्वारे O₂ आणि CO₂ चे वहन करणे.	रोगप्रतिकारशक्ती प्रदान करणे (सैनिकी पेशी).	रक्त गोठण्यास (Blood Clotting) मदत करणे.

💡 महत्वाचे: प्लीहा (Spleen) ला तांबड्या रक्तपेशींचे स्मशानभूमी (Graveyard of RBCs) असे म्हणतात, कारण मृत RBCs चे विघटन प्लीहेमध्ये होते. तसेच, प्लीहाला ‘Blood Bank of Body’ देखील म्हटले जाते.

४. मानवी रक्तगट (Blood Groups)

मानवामध्ये ABO रक्तगट पद्धतीचा शोध कार्ल लँडस्टायनर (Karl Landsteiner) यांनी सन १९०० मध्ये लावला. यासाठी त्यांना १९३० मध्ये नोबेल पारितोषिक मिळाले. त्यांनी A, B, व O या तीन गटांचा शोध लावला, तर AB या गटाचा शोध ‘डी-कॅस्टेलो आणि स्टेनी’ यांनी १९०२ मध्ये लावला.

रक्तगटांची रचना (Antigens and Antibodies):

प्रतिजन (Antigen): तांबड्या रक्तपेशींच्या (RBC) पृष्ठभागावर असतात (A आणि B).
प्रतिपिंड (Antibody): रक्तद्रवात (Plasma) असतात (a आणि b).

रक्तगट (Blood Group)	प्रतिजन (Antigen – RBC वर)	प्रतिपिंड (Antibody – Plasma मध्ये)	कोणाला रक्त देऊ शकतात?	कोणाकडून रक्त घेऊ शकतात?
A	A	b	A, AB	A, O
B	B	a	B, AB	B, O
AB	A आणि B दोन्ही	काहीही नाही	फक्त AB	सर्वांकडून (सर्वयोग्य ग्राहक)
O	काहीही नाही	a आणि b दोन्ही	सर्वांना (सर्वयोग्य दाता)	फक्त O

Rh फॅक्टर (Rh Factor): लँडस्टायनर आणि व्हिनर यांनी १८४० मध्ये ‘ऱ्हेसस’ (Rhesus) नावाच्या माकडामध्ये हा घटक शोधला. ज्यांच्या रक्तात Rh प्रतिजन असते त्यांना Rh+ve व ज्यांच्यात नसते त्यांना Rh-ve म्हणतात.
सर्वयोग्य दाता (Universal Donor): ‘O Negative’ (O-ve)
सर्वयोग्य ग्राहक (Universal Recipient): ‘AB Positive’ (AB+ve)

५. मानवी हृदय (Human Heart)

मानवी हृदय हे मध्यछातीत, डाव्या बाजूला किंचित झुकलेले, स्नायुमय (Muscular) आणि पोकळ अवयव आहे. हृदयाचे आवरण पेरिकार्डियम (Pericardium) नावाच्या दुहेरी पडद्याने बनलेले असते.

हृदयाची रचना व कार्य:

वजन: पुरुषांमध्ये सुमारे ३०० ग्रॅम, महिलांमध्ये सुमारे २५० ग्रॅम.
कप्पे (Chambers): मानवी हृदयात ४ कप्पे असतात.
- वरचे दोन कप्पे: उजवे अलिंद (Right Atrium) आणि डावे अलिंद (Left Atrium).
- खालचे दोन कप्पे: उजवे निलय (Right Ventricle) आणि डावे निलय (Left Ventricle).
हृदयाची कपाटे (Valves):
- त्रिदल कपाट (Tricuspid Valve): उजवे अलिंद व उजवे निलय यांच्या दरम्यान.
- द्विदल कपाट / मिट्रल कपाट (Bicuspid / Mitral Valve): डावे अलिंद व डावे निलय यांच्या दरम्यान.
पेसमेकर (Pace Maker): हृदयाचे ठोके सुरू करण्याचे व नियंत्रित करण्याचे काम उजव्या अलिंदात असणारा SA Node (Sinoatrial Node) करतो.
हृदयाचे ठोके: निरोगी माणसाच्या हृदयाचे एका मिनिटाला सरासरी ७२ ठोके पडतात. एका ठोक्यामध्ये हृदय सुमारे ७० मिलीलीटर रक्त पंप करते (Stroke Volume).

६. रक्तवाहिन्या (Blood Vessels)

मानवी शरीरात प्रामुख्याने तीन प्रकारच्या रक्तवाहिन्या असतात:

मुद्दा	धमण्या / रोहिणी (Arteries)	शिरा / नीला (Veins)
रक्ताची दिशा	हृदयाकडून शरीराच्या विविध भागांकडे.	शरीराच्या विविध भागांकडून हृदयाकडे.
रक्ताचा प्रकार	शुद्ध रक्त (ऑक्सिजनयुक्त – Oxygenated).	अशुद्ध रक्त (कार्बन डायऑक्साइडयुक्त).
अपवाद	फुफ्फुस धमनी (Pulmonary Artery): यात अशुद्ध रक्त असते.	फुफ्फुस शिरा (Pulmonary Vein): यात शुद्ध रक्त असते.
भिंतींची रचना	जाड, लवचिक व स्नायुमय.	पातळ व कमी लवचिक.
कपाटे (Valves)	कपाटे नसतात (हृदयाच्या सुरुवातीचा अपवाद वगळता).	रक्त मागे वाहू नये म्हणून कपाटे असतात.

७. दुहेरी रक्ताभिसरण (Double Circulation)

मानवी रक्ताभिसरणाला दुहेरी रक्ताभिसरण म्हणतात, कारण एका चक्रातून रक्त हृदयामधून दोन वेळा जाते:

फुफ्फुसीय अभिसरण (Pulmonary Circulation): उजव्या निलयातून अशुद्ध रक्त फुफ्फुसात ऑक्सिजन मिळवण्यासाठी जाते आणि डाव्या अलिंदात परत येते.
दैहिक अभिसरण (Systemic Circulation): डाव्या निलयातून शुद्ध रक्त महाधमनीद्वारे (Aorta) पूर्ण शरीराला पुरवले जाते व शिरांद्वारे अशुद्ध रक्त उजव्या अलिंदात परत येते.

💡 महत्वाचे (रक्तदाब / Blood Pressure):
• निरोगी मानवाचा सामान्य रक्तदाब 120/80 mmHg असतो.
• Systolic Pressure (आकुंचन दाब): 120 mmHg
• Diastolic Pressure (प्रसरण दाब): 80 mmHg
• रक्तदाब मोजण्यासाठी स्फिग्मोमॅनोमीटर (Sphygmomanometer) हे साधन वापरतात.

८. रक्ताशी संबंधित प्रमुख आजार

अ‍ॅनिमिया (Anemia / रक्तक्षय): रक्तातील हीमोग्लोबिन किंवा RBC चे प्रमाण कमी झाल्यामुळे होतो (लोहाच्या अभावामुळे).
ल्युकेमिया (Leukemia): पांढऱ्या रक्तपेशींची अनियंत्रित वाढ होणे (यालाच ‘ब्लड कॅन्सर’ म्हणतात).
थॅलेसेमिया (Thalassemia): अनुवंशिक आजार ज्यामध्ये हीमोग्लोबिनची निर्मिती व्यवस्थित होत नाही.
हायपरटेंशन (Hypertension): उच्च रक्तदाब (140/90 mmHg पेक्षा जास्त).
थ्रोम्बॉसिस (Thrombosis): रक्तवाहिनीमध्ये रक्ताची गाठ बनणे.

🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)

रक्ताभिसरणाचा शोध: डॉ. विल्यम हार्वे (१६२८).
रक्तगटांचा शोध: कार्ल लँडस्टायनर (१९०० – नोबेल पारितोषिक १९३०).
रक्ताचा pH: ७.३५ ते ७.४५ (किंचित अल्कलीधर्मी).
RBC चे आयुर्मान: १२० दिवस | WBC चे आयुर्मान: ३ ते ४ दिवस.
RBC/WBC चे प्रमाण: ६०० : १.
तांबड्या पेशींचे स्मशान: प्लीहा (Spleen).
सर्वयोग्य दाता: O Negative | सर्वयोग्य ग्राहक: AB Positive.
हृदयाचे कप्पे: मानवी हृदयात ४ कप्पे असतात (माशांमध्ये २, उभयचरांमध्ये ३, मगरीमध्ये ४).
नैसर्गिक पेसमेकर: SA Node (Sinoatrial Node).
सामान्य रक्तदाब: 120/80 mmHg (साधन: Sphygmomanometer).
अपवाद धमनी: फुफ्फुस धमनी (अशुद्ध रक्त वाहते) | अपवाद शिरा: फुफ्फुस शिरा (शुद्ध रक्त वाहते).

मानवी रक्ताभिसरण संस्था – सामान्य विज्ञान (Science) Notes