१. शब्दयोगी अव्यय म्हणजे काय? (संकल्पना व व्याख्या)
‘शब्दयोगी’ या शब्दाची फोड शब्द + योग्य (जोडणारा) अशी होते. म्हणजेच नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येणाऱ्या अविकारी शब्दाला शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
- मुख्य वैशिष्ट्य: शब्दयोगी अव्यय सामान्यतः स्वतंत्रपणे न वापरता नामाला किंवा सर्वनामाला जोडूनच वापरले जाते.
- सामान्यरूप होणे: जेव्हा शब्दयोगी अव्यय नामाला किंवा सर्वनामाला जोडले जाते, तेव्हा मूळ शब्दाचे ‘सामान्यरूप’ होते.
उदा. झाड + वर = झाडावर (‘झाड’चे सामान्यरूप ‘झाडा’ झाले).
उदा. घर + आत = घरात (‘घर’चे सामान्यरूप ‘घरा’ झाले).
२. शब्दयोगी अव्ययांचे अर्थावरून पडणारे मुख्य प्रकार
शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडल्यानंतर कोणता अर्थ व्यक्त करते, यावरून त्याचे विविध प्रकार पडतात. स्पर्धा परीक्षेत या प्रकारांवर थेट प्रश्न विचारले जातात:
३. उत्पत्ति / साधित प्रकारांवरून शब्दयोगी अव्यये
काही शब्दयोगी अव्यये ही मूळची अव्यये नसून इतर शब्दांच्या जातींपासून सिद्ध (तयार) झालेली असतात. त्यांना साधित शब्दयोगी अव्यये म्हणतात:
अ) मूलनिवासी व तत्सम/संस्कृत साधित अव्यये:
- नामसाधित: अंती, मध्यी, संगी, पूर्वी (उदा. ‘अंती’ विजय सत्याचाच होतो).
- विशेषणसाधित: समान, योग्य, सारखा, विरुद्ध.
- धातुसाधित (कृदंतसाधित): लागून, पाहून, सोडून, धरून, देऊन, समावून (उदा. घर लागून दुकान आहे).
- क्रियाविशेषणसाधित: मागे, पुढे, वर, खाली, बाहेर, लांब.
- संस्कृत / तत्सम शब्दयोगी अव्यये: समीप, समक्ष, विना, सह, पुरः, पश्चात् (उदा. प्रत्यक्षसमक्ष, गृहसमीप).
- फारसी / अरबी साधित: बिन, बगर, ऐवजी, हुकूम (उदा. हुकमाबरहुकूम).
४. अतिशय महत्त्वाचा फरक: क्रियाविशेषण अव्यय विरुद्ध शब्दयोगी अव्यय
MPSC परीक्षेत बहुतांश वेळा या दोन घटकांमधील सूक्ष्म फरकावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. एकच शब्द वाक्यातील वापरावरून क्रियाविशेषण किंवा शब्दयोगी अव्यय ठरतो.
५. विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये
काही शब्दयोगी अव्यये वाक्यात विभक्तीच्या प्रत्ययांचे काम करतात. म्हणजेच ती विभक्ती प्रत्ययांची जागा घेतात, म्हणून त्यांना ‘विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये’ म्हणतात.
६. शुद्ध शब्दयोगी अव्यये (विशेष अपवाद)
मराठी व्याकरणात काही अशी शब्दयोगी अव्यये आहेत, जी नामाला जोडली असता नामाचे सामान्यरूप होत नाही. अशा अव्ययांना ‘शुद्ध शब्दयोगी अव्यये’ म्हणतात.
उदाहरणे:
- तोच (त्यानेच नाही – मूळ रूप कायम राहते किंवा सामान्यरूप न होता जोडले जाते).
- झाडही (झाडाही असा बदल होत नाही).
- मीसुद्धा, रमेशमात्र, दिवसभर.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- व्याख्या: नामांना किंवा सर्वनामांना जोडून येणाऱ्या अविकारी शब्दांना शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
- सामान्यरूप नियम: शब्दयोगी अव्यय जोडताना नामाचे किंवा सर्वनामाचे सामान्यरूप होते (उदा. घर ➔ घरा + वर = घरावर).
- अपवाद (शुद्ध शब्दयोगी अव्यये): च, मात्र, सुद्धा, ही, पण, देखील, भर हे जोडताना सामान्यरूप होत नाही.
- क्रियाविशेषण vs शब्दयोगी: शब्द स्वतंत्र आला तर ‘क्रियाविशेषण अव्यय’, नामाला जोडून आला तर ‘शब्दयोगी अव्यय’.
- विभक्ती प्रतिरूपक: विभक्ती प्रत्ययांचे काम करणाऱ्या अव्ययांना विभक्ती प्रतिरूपक शब्दयोगी अव्यये म्हणतात (उदा. कडून = तृतीया, साठी = चतुर्थी, पासून = पंचमी).
- परीक्षा टिप: वाक्यातील शब्दयोगी अव्ययाचा प्रकार ओळखताना तो शब्द नामाला जोडलेला आहे की नाही आणि वाक्यात कोणता अर्थ (वेळ, ठिकाण, साधन, तुलना इत्यादी) व्यक्त करतो हे पाहणे आवश्यक आहे.