क्रियापद व त्याचे प्रकार – मराठी व्याकरण Notes

१. क्रियापदातील मूळ संकल्पना (Basic Concepts)

• धातू (Root Verb): क्रियापदातील मूळ, प्रत्ययविरहित शब्दाला ‘धातू’ म्हणतात.
  
  उदा. खा, पी, बस, ऊठ, जा, कर, हास.
• धातूसाधित / कृदंत (Participle): धातूला प्रत्यय लागूनही जेव्हा वाक्याचा अर्थ पूर्ण होत नाही (अपूर्ण क्रिया दर्शवली जाते), तेव्हा त्या शब्दाला ‘धातूसाधित’ म्हणतात.
  
  उदा. खाणारा, धावताना, हसून.
• क्रियापद: धातू + काळ/अर्थ दर्शवणारे प्रत्यय = क्रियापद (वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारा शब्द).
  
  उदा. खातो, प्यायला, जाईल, हसला.

२. क्रियापदाचे मुख्य प्रकार (Primary Types)

(A) सकर्मक क्रियापद (Transitive Verb)

ज्या वाक्याचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची गरज असते, त्या क्रियापदाला सकर्मक क्रियापद म्हणतात. यात क्रियेचा प्रभाव कर्त्याकडून निघून दुसऱ्या घटकावर (कर्मावर) पडतो.

• उदाहरण १: राम आंबा खातो. (धातू: खा | खाणारा: राम (कर्ता) | खाण्याची क्रिया कोणावर होते: आंबा (कर्म))
• उदाहरण २: गवळी धार काढतो. (धार = कर्म)
• उदाहरण ३: शिक्षकांनी विद्यार्थ्याला शिक्षेची जाणीव करून दिली.

(B) अकर्मक क्रियापद (Intransitive Verb)

ज्या वाक्याचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची गरज नसते, क्रिया कर्त्यापासून सुरू होते आणि कर्त्यापाशीच थांबते, अशा क्रियापदाला अकर्मक क्रियापद म्हणतात.

• उदाहरण १: मी रात्री लवकर झोपतो. (झोपणारा: मी (कर्ता) | यात कर्म नाही)
• उदाहरण २: राजाला मुकुट शोभतो. (शोभणारा: मुकुट (कर्ता) | यात कर्म नाही)
• उदाहरण ३: पक्षाने आकाशात उंच उड्डाण केले / पक्षी आकाशात उडाला.

३. अर्थ आणि रचनेनुसार क्रियापदाचे इतर महत्वाचे प्रकार

१. द्विकर्मक क्रियापद (Ditransitive Verb)

ज्या वाक्यात क्रिया एकाच वेळी दोन घटकांवर घडते, म्हणजे वाक्यात दोन कर्मे असतात, त्याला द्विकर्मक क्रियापद म्हणतात.

• प्रत्यक्ष कर्म (Direct Object): ही सामान्यतः अजीव/वस्तुवाचक असते. याची विभक्ती प्रथमा किंवा द्वितीया असते.
• अप्रत्यक्ष कर्म (Indirect Object): ही सामान्यतः सजीव/व्यक्तिवाचक असते (दान किंवा भेट स्वीकारणारी). याची विभक्ती **चतुर्थी** असते.
• उदाहरण: आजीने नातीला (अप्रत्यक्ष कर्म) गोष्ट (प्रत्यक्ष कर्म) संगितली.
• उदाहरण: गुरूजींनी विद्यार्थ्यांना (अप्रत्यक्ष कर्म) भूगोल (प्रत्यक्ष कर्म) शिकवला.

२. उभयविध क्रियापद (Ambitransitive Verbs)

एकच क्रियापद जेव्हा वाक्यात **सकर्मक** आणि **अकर्मक** अशा दोन्ही प्रकारे वापरले जाते, तेव्हा त्या क्रियापदाला ‘उभयविध क्रियापद’ म्हणतात.

३. अपूर्ण विधान व पूरक (Incomplete Predication & Complement)

काही वाक्यांत कर्ता व क्रियापद असूनही वाक्याचा अर्थ पूर्ण होत नाही. तो अर्थ पूर्ण करण्यासाठी बाहेरून एखादा शब्द जोडावा लागतो, त्याला **विधानपूरक (Complement)** म्हणतात आणि अशा क्रियापदाला **अपूर्ण विधान क्रियापद** म्हणतात.

• उदाहरण: राम झाला. (अर्थ अपूर्ण) -> राम राजा झाला. (‘राजा’ हे विधानपूरक आहे).
• उदाहरण: मुलगा ठरला. (अर्थ अपूर्ण) -> मुलगा हुशार ठरला. (‘हुशार’ हे पूरक आहे).

४. संयुक्त क्रियापद व सहाय्यक क्रियापद (Compound & Auxiliary Verbs)

धातूसाधित आणि सहाय्यक क्रियापद मिळून जेव्हा एकाच क्रियेचा बोध होतो, तेव्हा त्या जोड शब्दाला ‘संयुक्त क्रियापद’ म्हणतात.

• उदाहरण: क्रीडापटू मैदानात धावू (धातूसाधित) लागला (सहाय्यक) = धावू लागला (संयुक्त क्रियापद).
• उदाहरण: बाळ एवढा लाडू खाऊन (धातूसाधित) टाक (सहाय्यक) = खाऊन टाक.

५. प्रायोजक क्रियापद (Causative Verb)

जेव्हा वाक्यातील कर्ता ती क्रिया स्वतः करत नसून दुसऱ्या कोणाकडून तरी करवून घेतो (किंवा प्रेरणा देतो), तेव्हा त्या क्रियापदाला प्रायोजक क्रियापद म्हणतात.

• उदाहरण १: आई बाळाला हसवते. (हसणारा बाळ आहे, पण हसण्याची क्रिया आई घडवून आणते)
• उदाहरण २: शिक्षक विद्यार्थ्यांकडून निबंध लिहवितात.
• उदाहरण ३: ड्रायव्हर गाडी चालवतो.

६. शक्य क्रियापद (Potential Verb)

ज्या क्रियापदावरून वाक्यातील कर्त्याच्या ठिकाणी ती क्रिया करण्याचे सामर्थ्य, योग्यता किंवा शक्यता व्यक्त होते, त्याला शक्य क्रियापद म्हणतात.

• उदाहरण १: मला आता डोंगर चढवतो. (डोंगर चढण्याची शक्यता/सामर्थ्य आहे)
• उदाहरण २: आजारपणानंतर आता आजीला थोडे चालवते.
• उदाहरण ३: त्याला आता काम करवते.

७. भावकर्तुक / अकर्तुक क्रियापद (Impersonal Verb)

ज्या वाक्यातील क्रियापदाचा मूळ अर्थ किंवा भाव हाच त्याचा कर्ता असतो (वाक्यात स्वतंत्र कर्ता स्पष्टपणे नसतो), त्या क्रियापदाला भावकर्तुक किंवा अकर्तुक क्रियापद म्हणतात.

• उदाहरण १: सांजवायच्या आत मी घरी पोहोचलो. (सांजावणे = दिव्यांगणाची/संध्याकाळची वेळ होण्याचा भाव)
• उदाहरण २: पुण्याला जाताना कात्रजजवळ उजडले.
• उदाहरण ३: आज दिवसभर मळमळते.
• उदाहरण ४: ठरलेल्या वेळी काम पूर्ण होताना गडगडले.

८. सिद्ध व साधित क्रियापदे (Primitive & Derived Verbs)

• सिद्ध क्रियापद: भाषेतील मूळ धातूंपासून तयार होणारी क्रियापदे. (उदा. कर, बस, उठ, जा -> करतो, बसतो, उठतो, जातो).
• साधित क्रियापद: नाम, विशेषण, अव्यय किंवा धातू यांसारख्या इतर शब्दांपासून तयार होणारी क्रियापदे:
  • नामसाधित: हात -> हाताळणे, पाणी -> पाणावणे, शब्द -> शब्दावणे.
  • विशेषणसाधित: उंच -> उंचावणे, बारीक -> बारीकावणे, काळा -> काजळणे.
  • अव्ययसाधित: पुढे -> पुढसावणे / सरसावणे, मागे -> मागाारणे.
  • धातूसाधित: खा -> खालावणे.

४. परीक्षाभिमुख महत्त्वाचा तुलनात्मक तक्ता