क्रियाविशेषण अव्यय – मराठी व्याकरण Notes

१. ‘क्रियाविशेषण’ आणि ‘क्रियाविशेषण अव्यय’ यातील मूलभूत फरक

MPSC परीक्षेत या सूक्ष्म फरकावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. क्रियापदाबद्दल माहिती सांगणारे शब्द विकारी आणि अविकारी अशा दोन्ही प्रकारचे असू शकतात:

• विकारी क्रियाविशेषण (बदलणारे): जे शब्द लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलतात, त्यांना ‘क्रियाविशेषण’ (विशेषणसदृश) म्हणतात.
  
  उदा. तो चांगला खेळतो. / ती चांगली खेळते. / ते चांगले खेळतात. (‘चांगला’ या शब्दात बदल होतो).
• अविकारी क्रियाविशेषण अव्यय (न बदलणारे): जे शब्द कर्त्याचे लिंग, वचन किंवा पुरुष बदलले तरी मुळीच बदलत नाहीत, त्यांना ‘क्रियाविशेषण अव्यय’ म्हणतात.
  
  उदा. तो हळू चालतो. / ती हळू चालते. / ते हळू चालतात. (‘हळू’ हा शब्द अपरिवर्तनीय राहतो).

२. अर्थावरून पडणारे क्रियाविशेषण अव्ययांचे प्रकार

क्रिया ही कधी घडली, कोठे घडली, कशी घडली किंवा किती वेळा घडली यावरून अर्थानुसार ६ मुख्य प्रकार पडतात:

(A) कालवाचक क्रियाविशेषण अव्यय (Adverb of Time)

वाक्यातील क्रिया घडण्याची वेळ किंवा काळ दाखवणाऱ्या शब्दांना कालवाचक क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात. याचे तीन उपप्रकार पडतात:

• १. कालदर्शक: क्रियेची विशिष्ट वेळ दाखवतात.
  
  उदा. आज, काल, उद्या, आता, सध्या, तूर्तास, पूर्वी, मागे, रात्री, नुकतेच.
  
  वाक्य: सध्या महागाई खूप वाढली आहे.
• २. सातत्यदर्शक: क्रिया सतत घडत असल्याचे दाखवतात.
  
  उदा. नित्य, नेहमी, सतत, सर्वदा, दिवसभर, आजकाल, नित्यमेव.
  
  वाक्य: तो दिवसभर अभ्यास करतो.
• ३. आवृत्तीदर्शक: क्रियेची पुनरावृत्ती (वारंवारता) दाखवतात.
  
  उदा. पुन्हा, वारंवार, दररोज, सालोसाल, क्षणोक्षणी, दरमहा, फिरून.
  
  वाक्य: तो वारंवार तेच तेच चुकतो.

(B) स्थलवाचक क्रियाविशेषण अव्यय (Adverb of Place)

वाक्यातील क्रिया घडण्याचे स्थळ किंवा ठिकाण दर्शवणाऱ्या शब्दांना स्थलवाचक क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात. याचे दोन उपप्रकार पडतात:

• १. स्थितिशोधक: क्रियेची ठराविक स्थिती किंवा ठिकाण दर्शवतात.
  
  उदा. येथे, तेथे, जिथे, वर, खाली, मागे, पुढे, जवळ, लांब, सर्वत्र, येथेच.
  
  वाक्य: ईश्वराचे अस्तित्व सर्वत्र आहे.
• २. गतीदर्शक: एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी होणारी क्रियेची गती दाखवतात.
  
  उदा. इकडून, तिकडून, वरून, खालून, लांबून, दूरून, आतून.
  
  वाक्य: तो अचानक वरून खाली पडला.

(C) रीतीवाचक क्रियाविशेषण अव्यय (Adverb of Manner)

वाक्यातील क्रिया कशा प्रकारे किंवा कोणत्या रीतीने घडते हे दाखवणाऱ्या शब्दांना रीतीवाचक क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात. याचे तीन उपप्रकार पडतात:

• १. प्रकारदर्शक: क्रियेची रीत किंवा प्रकार दर्शवतात.
  
  उदा. असे, तसे, कसे, हळू, जलद, भरभर, आपोआप, उगीच, व्यर्थ, फुकट.
  
  वाक्य: कासव हळू चालते.
• २. अनुकरणदर्शक: ध्वनी किंवा दृश्याचे अनुकरण करून बनलेले शब्द.
  
  उदा. झटपट, पटापट, खडखड, रिमझिम, लखलख, चमचम, गटगट.
  
  वाक्य: पावसाची रिमझिम सुरू झाली.
• ३. निश्चयदर्शक: क्रियेतील निश्चय किंवा खात्री दर्शवतात.
  
  उदा. खरोखर, नक्की, खचित, निश्‍चित, अंमळ.
  
  वाक्य: मी नक्की परीक्षेत यशस्वी होईन.

(D) परिमाणवाचक / संख्यावाचक क्रियाविशेषण अव्यय (Adverb of Quantity)

क्रिया किती प्रमाणात घडली किंवा तिची संख्या/परिमाण किती आहे हे दर्शवणाऱ्या शब्दांना परिमाणवाचक क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात.

• मुख्य शब्द: खूप, थोडे, अत्यंत, अतिशय, काहीसा, पूर्ण, भरपूर, सर्वस्वी, किंचित, मुळीच, अतोनात, अत्यंत.
• वाक्य: तो अत्यंत नम्रपणे बोलतो.
• वाक्य: चहामध्ये साखर थोडcheck/किंचित टाका.

(E) प्रश्नार्थक क्रियाविशेषण अव्यय (Interrogative Adverb)

वाक्यात क्रियेच्या संदर्भात प्रश्न विचारण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अव्ययांना प्रश्नार्थक क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात.

• मुख्य शब्द: का, ना.
• उदा.: तू माझ्याकडे का आलास?
• उदा.: तू आमच्या घरी येशील ना?

(F) निषेधार्थक क्रियाविशेषण अव्यय (Negative Adverb)

वाक्यात क्रिया ही घडत नाही किंवा तिचा नकार/निषेध दर्शवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांना निषेधार्थक क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात.

• मुख्य शब्द: न, ना.
• उदा.: तो न चुकता दररोज अभ्यासाला बसतो.
• उदा.: काही ना बोलता तो निघून गेला.

३. मुख्य प्रकार ओळखण्याची सोपी युक्ती (Quick Decision Chart)

४. स्वरूपावरून / साधिततेवरून पडणारे प्रकार

क्रियाविशेषण अव्यये ही मूळची असतात की इतर शब्दांपासून तयार झालेली असतात, यावरून त्यांचे २ प्रमुख प्रकार पडतात:

(१) सिद्ध क्रियाविशेषणे (Original / Primary)

जे शब्द मूळचेच क्रियाविशेषण असतात, त्यांना कोणत्याही प्रत्ययाची गरज नसते.

• उदा.: आज, तिथे, आता, हळू, मागे, वर.

(२) साधित क्रियाविशेषणे (Derived)

इतर शब्दजातींना (नाम, सर्वनाम, विशेषण, धातू, अव्यय) प्रत्यय लावून किंवा जोडशब्द बनवून तयार केलेल्या क्रियाविशेषणांना साधित क्रियाविशेषणे म्हणतात:

• नामसाधित: नामांपासून बनलेली. (उदा. दिवस ➔ दिवसा, शास्त्रीय ➔ शास्त्रदृष्ट्या, सकाळ ➔ सकाळी)
• सर्वनामसाधित: सर्वनामांपासून बनलेली. (उदा. या ➔ येथे/यावरून, सर्व ➔ सर्वत्र, ज्या ➔ ज्या अर्थी)
• विशेषणसाधित: विशेषणांपासून बनलेली. (उदा. एक ➔ एकदा, सर्व ➔ सर्वस्वी, मोठा ➔ मोठेपणी)
• धातूसाधित: क्रियेच्या मूळ धातूपासून बनलेली (कृदन्ते). (उदा. हसणे ➔ हसत, खेळणे ➔ खेळताना, धावणे ➔ धावत-धावत)
• अव्ययसाधित: मूळ अव्ययांना प्रत्यय लागून बनलेली. (उदा. वर ➔ वरून, खाली ➔ खालून, पुढे ➔ पुढून)
• समासाधित: सामासिक शब्दांचा क्रियाविशेषणासारखा वापर. (उदा. दररोज, प्रतिवर्षी, यथाशक्ती, रात्रंदिवस)