मराठी वर्णमाला व उच्चारस्थाने – मराठी व्याकरण Notes

१. वर्ण म्हणजे काय? (मूलभूत संकल्पना)

आपण बोलताना आपल्या तोंडावाटे अनेक ध्वनी बाहेर पडतात. या मूलध्वनींना हवेत विलीन होऊ न देता आपण ते चिन्हांच्या स्वरूपात लिहून ठेवतो. या चिन्हांनाच **’वर्ण’** म्हणतात. वर्णांना विशिष्ट आकार प्राप्त झाल्यामुळे ते नाश पावत नाहीत, म्हणून त्यांना **’अक्षर’** (अ-क्षर म्हणजे नाश न पावणारे) असेही म्हणतात.

• ध्वनी: मानवी तोंडावाटे निघणारे उच्चार.
• वर्ण: मूलध्वनींचे सांकेतिक किंवा लिखित चिन्ह.
• अक्षर: पूर्ण उच्चारित वर्ण (स्वर किंवा व्यंजन + स्वर).
• शब्द: विशिष्ट क्रमाने आलेल्या अक्षरांचा अर्थपूर्ण समूह.
• वाक्य: अर्थपूर्ण शब्दांचा समूह.

२. मराठी वर्णमालेचे एकूण स्वरूप (५२ वर्ण)

३. स्वरांचे प्रकार व वर्गीकरण

ज्या ध्वनींचा उच्चार करताना जिभेचा तोंडातील इतर भागांशी स्पर्श होत नाही आणि हवा मोकळी बाहेर पडते, त्यांना **’स्वर’** म्हणतात. सर्व स्वर हे **पूर्ण उच्चाराचे** व **स्वतंत्र** असतात.

उच्चार वेळेनुसार / कालावधीनुसार स्वरांचे प्रकार:

• १. ऱ्हस्व स्वर (५): ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो (उदा. अ, इ, उ, ऋ, ॡ).
• २. दीर्घ स्वर (३): ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो किंवा उच्चार लांबट होतो (उदा. आ, ई, ऊ).
• ३. संयुक्त स्वर (४): दोन स्वर एकत्र येऊन बनलेल्या स्वरांना संयुक्त स्वर म्हणतात (उदा. ए, ऐ, ओ, औ).
• ४. इंग्रजी स्वर (२): इंग्रजी भाषेतून मराठीत आलेले ‘ॲ’ व ‘ऑ’ हे दोन स्वर.

स्वररुपावरून पडणारे प्रकार:

• सजातीय स्वर (समान स्वर): एकाच उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना सजातीय स्वर म्हणतात. उदा. (अ – आ), (इ – ई), (उ – ऊ).
• विजातीय स्वर (भिन्न स्वर): भिन्न-भिन्न उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना विजातीय स्वर म्हणतात. उदा. (अ – इ), (आ – उ), (इ – ओ).

४. स्वरादी (Swaradi)

‘स्वर + आदि’ म्हणजे ज्याच्या सुरुवातीला स्वर आहे असा वर्ण. स्वरादींचा उच्चार करण्यापूर्वी एखाद्या स्वराचे साहाय्य घ्यावेच लागते. स्वरादी **२** आहेत:

1. अनुस्वार (ं): स्पष्ट व खणखणीत उच्चाराला अनुस्वार म्हणतात (उदा. गंगा, घंटा, आंबा). अस्पष्ट उच्चाराला ‘अनुनासिक’ म्हणतात.
2. विसर्ग (ः): ‘विसर्ग’ म्हणजे श्वास सोडणे. याचा उच्चार ‘ह’ या वर्णाला झटका दिल्यासारखा होतो (उदा. स्वतः, दुखः, उषाःकाल).

५. व्यंजने व त्यांचे प्रकार (३४ व्यंजने)

ज्या वर्णाचा उच्चार स्वरांच्या साहाय्याशिवाय पूर्ण होत नाही, त्यांना **’व्यंजन’** म्हणतात. व्यंजने ही **अपूर्ण उच्चाराची** असतात, म्हणून ती पाय मोडून (उदा. क्, ख्, ग्) लिहितात.

क) स्पर्श व्यंजने (२५ व्यंजने)

जिभेचा तोंडातील वेगवेगळ्या भागांशी स्पर्श होऊन उच्चारल्या जाणाऱ्या व्यंजनांना स्पर्श व्यंजने म्हणतात. यांचे ५ वर्ग पडतात:

ख) व्यंजनांचे इतर प्रकार

• अर्धस्वर (४): य, र, ल, व. (यांचे उच्चार अनुक्रमे इ, ऋ, ॡ, उ या स्वरांसारखे होतात; म्हणून यांना ‘अंतस्थ’ किंवा ‘ईषत्‌स्पृष्ट’ म्हणतात).
• उष्मे किंवा घर्षक (३): श, ष, स. (उच्चार करताना घर्षण होऊन उष्णता निर्माण होते).
• महाप्राण वर्ण (१४): **’ह’** हा मुख्य महाप्राण वर्ण आहे. ज्या व्यंजनांच्या इंग्रजी स्पेलिंगमध्ये ‘h’ हे अक्षर येते, त्यांना महाप्राण म्हणतात (उदा. ख, घ, छ, झ, ठ, ढ, थ, ध, फ, भ, श, ष, स, ह).
• अल्पप्राण वर्ण (२०): ज्या वर्णांचा उच्चार करताना फुफ्फुसातील हवा बाहेर जोरने फेकावी लागत नाही (उदा. क, ग, च, ज, ट, ड, त, द, प, ब, ङ, ञ, ण, न, म, य, र, ल, व, ळ).
• स्वतंत्र वर्ण (१): **’ळ’** हा मराठीतील स्वतंत्र वर्ण मानला जातो (हा वर्ण द्रविडियन भाषेतून आलेला आहे).

६. वर्णांची उच्चारस्थाने (Places of Articulation)

तोंडातील ज्या भागातून विशिष्ट वर्णाचा उच्चार होतो, त्या भागाला त्या वर्णाचे **’उच्चारस्थान’** म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा भाग सर्वाधिक महत्वाचा आहे.

विशेष टिप: ‘च, छ, ज, झ’ चे दुहेरी उच्चारस्थान

‘च, छ, ज, झ’ या व्यंजनांचे उच्चार दोन प्रकारे होतात:

1. तालव्य उच्चार (इ-युक्त): उच्चार करताना शेवटी ‘इ’ किंवा ‘य’ चा भास होतो.
   
   उदाहरणे: चेंडू, चाफा, जग (संसार/सृष्टी), जल, जेवण.
2. दंततालव्य किंवा वर्त्स्य उच्चार (अ-युक्त): उच्चार करताना शेवटी ‘अ’ चा भास होतो.
   
   उदाहरणे: चांदोबा, चमचा, जगणे (जीवंत राहणे), झाड, जावई.