डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे कार्य – इतिहास (History) Notes

१. प्राथमिक जीवन व उच्च शिक्षण (Early Life & Education)

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील महू (Mhow) या लष्करी छावणीच्या ठिकाणी झाला. त्यांचे मूळ गाव रत्नागिरी जिल्ह्यातील आंबडवे हे होते. प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत त्यांनी उच्च शिक्षणात जागतिक कीर्ती संपादन केली.

२. वृत्तपत्रे व साहित्य कार्य (Newspapers & Publications)

आंबेडकरांनी समाजप्रबोधन व अस्पृश्यांच्या हक्कांच्या लढ्यासाठी वृत्तपत्रांना एक प्रभावी शस्त्र बनवले.

डॉ. आंबेडकरांची वृत्तपत्रे:

प्रमुख ग्रंथसंपदा (Major Books):

• Annihilation of Caste (१९३६): जातनिर्मूलनावर आधारित गाजलेले भाषण/ग्रंथ.
• Thoughts on Pakistan (१९४०): फाळणीच्या पार्श्वभूमीवर राजकीय विश्लेषण.
• Ranade, Gandhi and Jinnah (१९४३): नेतृत्व गुणधर्मांवर आधारित निबंध.
• Who Were the Shudras? (१९४६): शूद्र पूर्वी कोण होते यावर ऐतिहासिक संशोधन.
• The Untouchables (१९४८): अस्पृश्य मूळचे कोण होते यावरील अभ्यास ग्रंथ.
• States and Minorities (१९४७): घटनात्मक हक्क आणि अल्पसंख्यांकांचे संरक्षण.
• The Buddha and His Dhamma (१९५७): मरणोत्तर प्रकाशित; बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा महान ग्रंथ.

३. सामाजिक लढे व संघटना (Social Movements & Organizations)

अ. प्रमुख संस्थांची स्थापना:

• बहिष्कृत हितकारिणी सभा (२० जुलै १९२४):
  • स्थान: मुंबई.
  • ध्येयवाक्य: “शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा” (Educate, Agitate, Organize).
  • अध्यक्ष: सर चिमणलाल सेटलवाड (डॉ. आंबेडकर हे कार्यकारी समितीचे अध्यक्ष होते).
• समाज समता संघ (१९२७): सामाजिक विषमतेविरुद्ध लढा देण्यासाठी स्थापना.
• समता सैनिक दल (२४ सप्टेंबर १९२७): सत्याग्रहाच्या वेळी सुव्यवस्था व संरक्षणासाठी स्वयंसेवकांची संघटना.
• डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी (१९२८): दलितांच्या शिक्षणासाठी वसतिगृहे सुरू केली.
• पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी (१९४५): याद्वारे मुंबईत सिद्धार्थ कॉलेज (१९४६) आणि औरंगाबाद येथे मिलिंद कॉलेज (१९५०) ची स्थापना केली.

ब. महत्त्वाचे सत्याग्रह व सामाजिक घटना:

• महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह (२० मार्च १९२७):
  • सार्वजनिक पाणवठे अस्पृश्यांसाठी खुले करण्यासाठी.
  • या सत्याग्रहाला दलितांचा ‘मुक्तीसंग्राम’ किंवा ‘सामाजिक स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा’ मानले जाते.
• मनुस्मृती दहन (२५ डिसेंबर १९२७):
  • महाड येथे सामाजिक विषमतेचे प्रतीक असलेल्या मनुस्मृती या ग्रंथाचे दहन करण्यात आले. (सहकारी: सहस्रबुद्धे व इतर).
• पार्वती मंदिर सत्याग्रह, पुणे (१९२९): मंदिर प्रवेशासाठी शिवराम जानबा कांबळे व इतरांसोबत लढा.
• काळाराम मंदिर सत्याग्रह, नाशिक (२ मार्च १९३०):
  • नाशिक येथील काळाराम मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळण्यासाठी.
  • नेतृत्व: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड.

४. राजकीय कार्य व गोलमेज परिषदा (Political Work)

अ. गोलमेज परिषदा व पूना करार:

• गोलमेज परिषदा (१९३०-१९३२): डॉ. आंबेडकर तिन्ही गोलमेज परिषदांना अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित होते.
• जातीय निवाडा (Communal Award – १९३२): ब्रिटिश पंतप्रधान रॅमसे मॅकडोनाल्ड यांनी दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ जाहीर केले.
• पूना करार (Poona Pact – २४ सप्टेंबर १९३२):
  • गांधीजींनी स्वतंत्र मतदारसंघाविरुद्ध पुण्याच्या येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात उपोषणाला सुरुवात केली.
  • परिणामी डॉ. आंबेडकर व महात्मा गांधी (गांधीजींच्या वतीने मदन मोहन मालवीय) यांच्यात करार झाला.
  • निष्कर्ष: दलितांसाठीचे ‘स्वतंत्र मतदारसंघ’ रद्द करून त्याऐवजी ‘राखीव जागा’ (Reserved Seats) देण्यात आल्या (७१ वरून १४८ जागा वाढवण्यात आल्या).

ब. राजकीय पक्षांची स्थापना:

• स्वतंत्र मजूर पक्ष (Independent Labour Party – १५ ऑगस्ट १९३६): कामगार व शेतकऱ्यांच्या हक्कासाठी स्थापना. १९३७ च्या मुंबई प्रांतिक निवडणुकीत १७ पैकी १५ जागा जिंकल्या.
• ऑल इंडिया शेड्यूल्ड कास्ट्स फेडरेशन (१९४२): नागपूर परिषदेत स्थापना.
• रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (RPI): या पक्षाची रूपरेषा त्यांनी आखली होती, ज्याची औपचारिक स्थापना त्यांच्या निधनानंतर (१९५७ मध्ये) झाली.

५. घटनात्मक व आर्थिक कार्य (Constitutional & Economic Contributions)

अ. भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार:

• २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे (Drafting Committee) अध्यक्ष म्हणून त्यांची निवड झाली.
• २ वर्षे, ११ महिने आणि १८ दिवसांच्या कालावधीत त्यांनी जगातील सर्वात मोठी व सर्वसमावेशक राज्यघटना तयार केली.
• म्हणूनच त्यांना ‘भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार’ आणि ‘आधुनिक भारताचे मनू’ म्हटले जाते.

ब. स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री:

• पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळात ते भारताचे पहिले कायदेमंत्री (Law Minister) बनले.
• महिलांना समान हक्क, मालमत्तेचा अधिकार आणि घटस्फोटाचे अधिकार देण्यासाठी त्यांनी हिंदू कोड बिल (Hindu Code Bill) संसदेत मांडले. हे बिल मंजूर न झाल्याने त्यांनी १९५१ मध्ये कायदेमंत्रीपदाचा राजीनामा दिला.

क. अर्थशास्त्रातील योगदान:

• रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI): डॉ. आंबेडकरांच्या ‘The Problem of the Rupee: Its Origin and Its Solution’ या ग्रंथातील तत्त्वांच्या आधारे आणि हिल्टन यंग कमिशनच्या (Hilton Young Commission) शिफारशींवरून १ एप्रिल १९३५ रोजी RBI ची स्थापना झाली.
• नदी खोरे विकास व जलधोरण: दामोदर व्हॅली कॉर्पोरेशन, हिराकुड प्रकल्प, आणि केंद्रीय जल आयोगाच्या स्थापनेत त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.
• श्रम धोरण: व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेत (१९४२-४६) श्रममंत्री असताना त्यांनी कामाचे तास १२ वरून ८ तास केले.

६. धम्मचक्र प्रवर्तन व महापरिनिर्वाण

• येवला येथील घोषणा (१९३५): १३-१४ ऑक्टोबर १९३५ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील येवला परिषदेत त्यांनी ऐतिहासिक घोषणा केली: “मी हिंदू म्हणून जन्मलो असलो तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही!”
• धम्मचक्र प्रवर्तन (१४ ऑक्टोबर १९५६): नागपूर येथील दीक्षाभूमीवर लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला. महास्थवीर चंद्रमणी यांनी त्यांना बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली.
• महापरिनिर्वाण (६ डिसेंबर १९५६): दिल्ली येथील निवासस्थानी त्यांचे निधन झाले.
• चात्यभूमी (दादर, मुंबई): येथे त्यांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले.
• भारतरत्न (१९९०): मरणोत्तर भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार ‘भारतरत्न’ प्रदान करण्यात आला.