भारत छोडो आंदोलन (१९४२), ज्याला ‘ऑगस्ट क्रांती’ (August Revolution) म्हणूनही ओळखले जाते, हा भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील ब्रिटिश राजवटीविरुद्धचा सर्वात मोठा, व्यापक आणि अंतिम जनलढा होता. महात्मा गांधींच्या “करा किंवा मरा” (Do or Die) या ऐतिहासिक आवाहनाने संपूर्ण देशात अभूतपूर्व चैतन्य निर्माण केले. स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC, पोलीस भरती, तलाठी इ.) दृष्टीने हा इतिहास विषयातील अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.
१. आंदोलनाची पार्श्वभूमी व प्रमुख कारणे
भारत छोडो आंदोलन अचानक सुरू झाले नाही, तर त्यामागे तत्कालीन राजकीय आणि आर्थिक परिस्थिती कारणीभूत होती:
(A) क्रिप्स मिशनचे अपयश (मार्च १९४२)
- दुसऱ्या महायुद्धात भारतीयांचे सहकार्य मिळवण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने सर स्टेफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखाली एक शिष्टमंडळ भारतात पाठवले.
- क्रिप्स मिशनने युद्धाच्या समाप्तीनंतर भारताला ‘डोमिनियन स्टेटस’ (वसाहतीचे स्वराज्य) देण्याचे आश्वासन दिले, जे काँग्रेसने आणि मुस्लिम लीगने फेटाळले.
- महात्मा गांधींनी क्रिप्स योजनेचे वर्णन “उद्या बुडणाऱ्या बँकेचा पुढील तारखेचा चेक” (Post-dated Cheque on a Failing Bank) असे केले.
(B) जपानी आक्रमणाची भीती
- दुसऱ्या महायुद्धात जपानने आशिया खंडात वेगाने आगेकूच करत ब्रह्मदेश (म्यानमार), सिंगापूर आणि मलय जिंकले होते.
- जपानचा खरा विरोध ब्रिटिशांशी होता. गांधीजींचे मत असे होते की, ब्रिटिशांनी भारत सोडल्यास जपानी आक्रमणाचा धोका टळू शकेल.
(C) आर्थिक मंदी आणि तीव्र असंतोष
- दुसऱ्या महायुद्धामुळे भारतात जीवनावश्यक वस्तूंची तीव्र टंचाई निर्माण झाली होती.
- महागाई, धान्याची कमतरता आणि ब्रिटिशांचे शोषणात्मक धोरण यांमुळे सामान्य जनतेमध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध प्रचंड तीव्र असंतोष पसरला होता.
२. ‘भारत छोडो’ प्रस्तावाची वाटचाल
(A) वर्धा बैठक (१४ जुलै १९४२)
- काँग्रेस कार्य समितीची (CWC) बैठक महाराष्ट्रातील वर्धा येथे पार पडली.
- या बैठकीत ब्रिटिशांनी तातडीने भारत सोडून जावे, असा ‘भारत छोडो’ (Quit India) ठराव मंजूर करण्यात आला.
(B) मुंबई अधिवेशन (७-८ ऑगस्ट १९४२)
- अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीचे (AICC) ऐतिहासिक अधिवेशन मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर (आजचे ऑगस्ट क्रांती मैदान) पार पडले.
- अधिवेशनाचे अध्यक्ष मौलाना अबुल कलाम आझाद हे होते.
- जवाहरलाल नेहरू यांनी वर्धा बैठकीतील ‘भारत छोडो’ प्रस्ताव मांडला आणि सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी त्याला अनुमोदन दिले.
- ८ ऑगस्ट १९४२ च्या रात्री हा प्रस्ताव बहुमताने मंजूर करण्यात आला.
💡 महत्वाचे: गवालिया टँक मैदानावर महात्मा गांधींनी देशवासीयांना संबोधित करताना “करा किंवा मरा” (Do or Die) हा ऐतिहासिक मंत्र दिला. त्यांनी स्पष्ट केले की, “आम्ही भारताला स्वतंत्र करू किंवा ते पाहण्यासाठी जिवंत राहणार नाही.”
३. आंदोलनाचा भडका व ब्रिटिशांची दडपशाही
(A) ‘ऑपरेशन झिरो अवर’ (Operation Zero Hour)
- ब्रिटिश सरकारने आंदोलन सुरू होण्यापूर्वीच ९ ऑगस्ट १९४२ च्या पहाटे ‘ऑपरेशन झिरो अवर’ अंतर्गत सर्व प्रमुख काँग्रेस नेत्यांना अटक केली.
- काँग्रेस पक्ष बेकायदेशीर घोषित करण्यात आला आणि काँग्रेसची कार्यालये सील करण्यात आली.
(B) जनतेचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद
- प्रमुख सर्व नेत्यांना अटक झाल्यामुळे हे आंदोलन ‘नेतृत्वहीन जनआंदोलन’ (Leaderless Movement) बनले.
- ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी पोलिसांचा लाठीचार्ज आणि मनाई हुकूम डावलून अरुणा असफ अली यांनी मुंबईच्या गवालिया टँक मैदानावर तिरंगा फडकवला. (त्यामुळे त्यांना ‘ऑगस्ट क्रांतीची नायिका’ म्हटले जाते).
- देशभरात हरताळ, निदर्शने, सरकारी इमारतींवर हल्ले, रेल्वे रुळ उखडणे आणि टेलिफोनच्या तारा तोडण्याचे प्रकार घडले.
४. भूमिगत चळवळ आणि गुप्त रेडिओ
दडपशाही तीव्र झाल्यावर अनेक नेत्यांनी भूमिगत (Underground) होऊन आंदोलनाचे नेतृत्व केले:
- गुप्त काँग्रेस रेडिओ (Secret Congress Radio): १४ ऑगस्ट १९४२ रोजी उषा मेहता आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी (बाबूभाई खाकर, विठ्ठलभाई झवेरी) मुंबईतून गुप्त रेडिओ केंद्र सुरू केले. यावरून डॉ. राममनोहर लोहिया नियमित भाषणे देत असत.
- प्रमुख भूमिगत नेते: जयप्रकाश नारायण, डॉ. राममनोहर लोहिया, अच्युतराव पटवर्धन, एस. एम. जोशी, साने गुरुजी, सुचेता कृपलानी.
- आझाद दस्ता: जयप्रकाश नारायण यांनी हजारीबाग तुरुंगातून पळ काढल्यानंतर नेपाळच्या पारसच्या जंगलात युवकांना गनिमी काव्याचे प्रशिक्षण देण्यासाठी ‘आझाद दस्ता’ स्थापन केला.
५. समांतर सरकारे (Parallel Governments / प्रतिसरकारे)
या आंदोलनादरम्यान भारतातील अनेक भागांत ब्रिटिश सत्ता संपुष्टात आणून स्थानिकांनी स्वतःची ‘समांतर सरकारे’ स्थापन केली:
६. महाराष्ट्रातील विशेष योगदान
- अष्टी-चिमूर लढा: विदर्भातील चिमूर (जि. चंद्रपूर) आणि अष्टी (जि. वर्धा) येथे जनतेने ब्रिटिशांची सत्ता उखडून फेकून काही दिवस स्वतःचे राज्य चालवले. चिमूर येथे पोलिसांच्या गोळीबारात अनेक नागरिक हुतात्मा झाले.
- यावली (जि. अमरावती): राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या भजनांनी आणि विचारांनी प्रेरित होऊन युवकांनी मोठा लढा दिला. तुकडोजी महाराजांना यासाठी अटक करण्यात आली होती.
- गार्गोटी लढा (कोल्हापूर): नागनाथ नायकवडी आणि सहकाऱ्यांनी गार्गोटी खजिना लुटण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला.
- पुणे व मुंबई: कामगार, गिरणी कामगार आणि विद्यार्थ्यांनी मोठ्या प्रमाणात संप पुकारले. साने गुरुजींनी ‘काँग्रेस’ पत्रिकेच्या माध्यमातून राष्ट्रवादाचा प्रसार केला.
💡 परीक्षाभिमुख तथ्य: सातारा येथील प्रतिसरकारने न्यायदानासाठी ‘लोकन्यायालये’, शिक्षणासाठी पुस्तकालय आणि सावकारशाहीविरुद्ध दडपशाही मोडून काढण्यासाठी ‘पत्री’ (शिक्षेची पद्धत) वापरली.
७. आंदोलनाचे महत्त्व व परिणाम
- अंतिम प्रहार: जरी ब्रिटिशांनी हे आंदोलन लष्करी बळाचा वापर करून तात्पुरते दडपले असले, तरी या आंदोलनाने ब्रिटिश सत्तेचा पाया पूर्णपणे हादरवून टाकला.
- स्वातंत्र्याची अटळता: ब्रिटिशांना हे स्पष्ट झाले की, आता भारतीयांवर जबरदस्तीने राज्य करणे अशक्य आहे.
- जनतेचा आत्मविश्वास: या आंदोलनाने भारतीय जनतेमध्ये निर्भयता आणि अभूतपूर्व देशभक्तीची भावना निर्माण केली.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- आंदोलनाची तारीख: ९ ऑगस्ट १९४२ (प्रस्ताव मंजूर: ८ ऑगस्ट १९४२).
- स्थान: गवालिया टँक मैदान, मुंबई (ऑगस्ट क्रांती मैदान).
- प्रमुख घोषणा/नारा: “करा किंवा मरा” (Do or Die) – महात्मा गांधी.
- ‘Quit India’ शब्दरचना: युसूफ मेहरअली यांनी हा शब्द तयार केला होता.
- ऑगस्ट क्रांतीची नायिका: अरुणा असफ अली (गवालिया टँकवर ध्वजारोहण केले).
- गुप्त रेडिओ स्टेशन: उषा मेहता (मुंबई).
- गांधीजींचा अटकेतील मुक्काम: आगाखान पॅलेस, पुणे (येथेच कस्तुरबा गांधी व महादेवभाई देसाई यांचे निधन झाले).
- महाराष्ट्रातील प्रतिसरकार: क्रांतिसिंह नाना पाटील (सातारा – पत्री सरकार).
- दडपशाहीची ब्रिटिश मोहीम: ‘ऑपरेशन झिरो अवर’.
- आझाद दस्ता: जयप्रकाश नारायण (नेपाळ सीमा).