क्रांतिकारी चळवळ – भगतसिंग, चंद्रशेखर आझाद – इतिहास (History) Notes [Revolutionary Movement Bhagat Singh Chandrashekhar Azad]

१. क्रांतिकारी चळवळीचा पार्श्वभूमी व उदय

१९२२ मध्ये चौरीचौरा घटनेनंतर महात्मा गांधी यांनी अचानक असहकार आंदोलन मागे घेतले. त्यामुळे देशभरातील तरुण अत्यंत निराश झाले. अहिंसक मार्गाने स्वराज्य मिळणे कठीण आहे, अशी धारणा तयार झाल्याने तरुणांनी पुन्हा एकदा सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग निवडला. या काळात उत्तर भारतात क्रांतिकारी चळवळ पुनरुज्जीवित झाली.

हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन (HRA – 1924)

• स्थापना: ऑक्टोबर १९२४ मध्ये कानपूर येथे.
• संस्थापक/प्रमुख नेते: सचिंद्रनाथ संन्याल, रामप्रसाद बिस्मिल, योगेशचंद्र चॅटर्जी.
• उद्दिष्ट: संघटित व सशस्त्र क्रांतीद्वारे भारतातील ब्रिटिश सत्ता उखडून टाकणे आणि ‘संयुक्त भारत प्रजासत्ताक’ (United States of India) ची स्थापना करणे.
• महत्त्वाची माहिती: सचिंद्रनाथ संन्याल यांनी लिहिलेले ‘बंदी जीवन’ (Bandi Jiwan) हे पुस्तक क्रांतिकारकांसाठी मार्गदर्शक ग्रंथ मानले जात असे.

२. काकोरी ट्रेन कारवाई (Kakori Train Action – 1925)

क्रांतिकारी कारवायांसाठी व शस्त्रे खरेदी करण्यासाठी पैशांची अत्यंत गरज होती. त्यामुळे HRA च्या क्रांतिकारकांनी सरकारी खजिना लुटण्याची योजना आखली.

• दिनांक: ९ ऑगस्ट १९२५.
• घटना: शाहजहानपूरहून लखनऊकडे जाणारी ‘८ डाऊन’ पॅसेंजर ट्रेन काकोरी (उत्तर प्रदेश) या स्टेशनजवळ थांबवून क्रांतिकारकांनी सरकारी खजिना लुटला.
• सहभागी नेते: रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाकुल्ला खान, चंद्रशेखर आझाद, रोशन सिंग, राजेंद्र लाहिरी.
• परिणाम: ब्रिटिशांनी मोठ्या प्रमाणावर अटकसत्र राबवले. खटल्याचा निकाल देऊन चार प्रमुख नेत्यांना फाशी देण्यात आली:
  • रामप्रसाद बिस्मिल – गोरखपूर जेल
  • अशफाकुल्ला खान – फैजाबाद जेल
  • रोशन सिंग – अलाहाबाद जेल
  • राजेंद्र लाहिरी – गोंडा जेल
• चंद्रशेखर आझाद: या घटनेत पोलिसांच्या हातावर तुरी देऊन पसार झाले.

३. हिंदुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA – 1928)

काकोरी कारवाईनंतर HRA ला मोठा धक्का बसला. चंद्रशेखर आझाद यांनी विखुरलेल्या क्रांतिकारकांना एकत्र आणले. या काळात भगतसिंग यांच्या विचारांचा चळवळीवर मोठा प्रभाव पडला.

नौजवान भारत सभा (1926)

• स्थापना: मार्च १९२६ मध्ये भगतसिंग, छबिलदास आणि यशपाल यांनी लाहोर येथे केली.
• उद्दिष्ट: तरुण आणि शेतकऱ्यांमध्ये राजकीय जनजागृती करणे, धर्मनिरपेक्षता रुजवणे आणि कामगारांचे संघटन करणे.

४. प्रमुख क्रांतिकारी घटना आणि कृती

१) सांडर्सची हत्या / लाहोर कट (१७ डिसेंबर १९२८)

१९२८ मध्ये सायमन कमिशनविरोधात लाहोर येथे निदर्शने करताना पोलिस अधीक्षक जेम्स स्कॉट याने लाठीहल्ला घडवून आणला. त्यात लाला लजपतराय गंभीर जखमी झाले व पुढे १७ नोव्हेंबर १९२८ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला. या अपमानाचा बदला घेण्यासाठी HSRA ने स्कॉटच्या हत्येचा कट रचला.

• चुकून झालेली हत्या: १७ डिसेंबर १९२८ रोजी भगतसिंग, राजगुरू आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी स्कॉटऐवजी सहाय्यक पोलिस अधीक्षक जे. पी. सांडर्स (J.P. Saunders) याला गोळ्या घालून ठार केले.
• पसार होणे: या घटनेनंतर सर्व क्रांतिकारक सुरक्षितपणे लाहोरमधून पसार झाले (भगतसिंग यांना दुर्गा भाभी यांनी वेशांतर करून मदत केली).

२) मध्यवर्ती कायदेमंडळात बॉम्बस्फोट (८ एप्रिल १९२९)

ब्रिटिश सरकार जनतेचे हक्क हिरावून घेणारे दोन अन्यायकारक विधेयके मंजूर करणार होते:

1. पब्लिक सेफ्टी बिल (Public Safety Bill)
2. ट्रेड डिस्प्युट्स बिल (Trade Disputes Bill)

• कृती: ८ एप्रिल १९२९ रोजी भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीतील मध्यवर्ती कायदेमंडळात (Central Legislative Assembly) रिकाम्या जागेत कमी क्षमतेचे बॉम्ब फेकले.
• उद्दिष्ट: कोणाचीही हत्या करणे हा उद्देश नव्हता, तर “बधिरांना ऐकू येण्यासाठी मोठा आवाज करण्याची गरज असते” (To make the deaf hear) हे जगाला दाखवून देणे.
• घोषणा व पत्रके: त्यांनी “इंकलाब जिंदाबाद!” आणि “साम्रा्यवाद का नाश हो!” च्या घोषणा दिल्या व पत्रके उधळली. त्यानंतर त्यांनी आत्मसमर्पण केले.

५. चंद्रशेखर आझाद आणि अल्फ्रेड पार्क घटना

चंद्रशेखर आझाद यांनी गुप्तपणे संघटना जिवंत ठेवली होती. ते ब्रिटिशांच्या हाताला कधीही जिवंत लागले नाहीत.

• दिनांक: २७ फेब्रुवारी १९३१.
• ठिकाण: अल्फ्रेड पार्क, अलाहाबाद (प्रयागराज).
• घटना: एका बातमीदाराच्या खबरीवरून पोलिसांनी अल्फ्रेड पार्कला वेढा घातला. आझाद यांनी एकट्याने सी.आय.डी. प्रमुख नॉट-बावर आणि पोलिस दलाशी शौर्याने सामना केला.
• आत्मसमर्पण न करण्याचा निश्चय: शेवटची गोळी शिल्लक असताना, “मी आझाद आलो आहे आणि आझादच राहीन” या प्रतिज्ञेनुसार त्यांनी स्वतःवर गोळी झाडून आत्मबलिदान दिले.

६. भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांचे हुतात्म्य

• तुरुंगातील उपोषण: लाहोर तुरुंगात राजकीय कैद्यांचा दर्जा मिळावा, चांगल्या दर्जाचे अन्न व पुस्तके मिळावीत यासाठी भगतसिंग व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ६३ दिवसांचे ऐतिहासिक उपोषण केले. या उपोषणादरम्यान जतीन दास (Jatin Das) हे १३ सप्टेंबर १९२९ रोजी शहीद झाले (६३ दिवसांच्या उपोषणानंतर).
• लाहोर कट खटला: सांडर्स हत्येप्रकरणी भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांच्यावर खटला चालवून मृत्यूची शिक्षा सुनावण्यात आली.
• फाशीची तारीख: २४ मार्च १९३१ रोजी फाशी ठरली होती; परंतु वाढत्या जनक्षोभाच्या भीतीपोटी ब्रिटिशांनी एक दिवस आधीच, म्हणजेच २३ मार्च १९३१ रोजी सायंकाळी ७:३३ वाजता लाहोर मध्यवर्ती मध्यवर्ती तुरुंगात या तिन्ही वीरांना फाशी दिली.

७. भगतसिंग यांची विचारसरणी व साहित्य

भगतसिंग हे केवळ एक क्रांतिकारक नव्हते, तर ते अत्यंत अभ्यासू विचारवंत होते. त्यांनी मार्क्सवाद, समाजवाद आणि नास्तिकवादाचा पुरस्कार केला.

• प्रसिद्ध लेख: “मी नास्तिक का आहे?” (Why I am an Atheist) – हा लेख त्यांनी लाहोर तुरुंगात असताना १९३० मध्ये लिहिला.
• द फिलॉसॉफी ऑफ द बॉम्ब (The Philosophy of the Bomb): महात्मा गांधींच्या ‘द कल्ट ऑफ द बॉम्ब’ या लेखाला उत्तर म्हणून भगवतीचरण व्होरा यांनी हा ग्रंथ लिहिला (चंद्रशेखर आझाद यांच्या मार्गदर्शनाखाली).