महात्मा गांधी आणि असहकार चळवळ – इतिहास (History) Notes

१. महात्मा गांधींचे भारतीय राजकारणात आगमन व सुरुवातीचे सत्याग्रह

दक्षिण आफ्रिकेत वर्णद्वेषाविरुद्ध यशस्वी लढा दिल्यानंतर ९ जानेवारी १९१५ रोजी महात्मा गांधी भारतात परतले. त्यांनी आपले राजकीय गुरु गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या सल्ल्यानुसार सुरुवातीला संपूर्ण भारताचा दौरा करून परिस्थिती समजून घेतली. असहकार चळवळ सुरू करण्यापूर्वी त्यांनी तीन स्थानिक चळवळींचे यशस्वी नेतृत्व करून आपल्या ‘सत्याग्रह’ व ‘अहिंसा’ या शस्त्रांची ताकद सिद्ध केली:

• चंपारण्य सत्याग्रह (१९१७) – बिहार: गोऱ्या जमीनदारांकडून निळीच्या (Indigo) सक्तीच्या लागवडीविरोधात (‘तीनकठिया’ पद्धत). हा भारतातील गांधीजींचा पहिला यशस्वी सत्याग्रह ठरला.
• खेडा सत्याग्रह (१९१८) – गुजरात: दुष्काळ पडलेला असतानाही इंग्रज सरकारकडून सक्तीने शेतसारा वसुली केली जात होती. गांधीजींच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांनी करबंदी आंदोलन केले. (भारतातील पहिली सविनय कायदेभंग चळवळ).
• अहमदाबाद गिरणी कामगार लढा (१९१८) – गुजरात: ‘प्लेग बोनस’ मिळवण्यासाठी कामगारांचा लढा. गांधीजींनी कामगारांच्या बाजूने प्रथमच ‘उपोषणाचे’ (Fast unto death) शस्त्र वापरले.

२. असहकार चळवळीची पार्श्वभूमी आणि मुख्य कारणे

पहिल्या जागतिक महायुद्धानंतर (१९१४-१९१८) ब्रिटिशांकडून भारतीयांना सहकार्याची अपेक्षा होती आणि बदल्यात राजकीय सुधारणांचे आश्वासन दिले गेले होते. परंतु, महायुद्ध संपल्यानंतर ब्रिटिशांनी भारतीयांची घोर निराशा केली. असहकार चळवळ सुरू होण्यामागे खालील प्रमुख कारणे होती:

• रोलॅट कायदा (Rowlatt Act – १९१९): कोणत्याही व्यक्तीला विनावॉरंट अटक करणे आणि न्यायालयात खटला न चालवता तुरुंगात डांबण्याचे अधिकार पोलिसांना देणारा हा ‘काळा कायदा’ होता. याविरोधात गांधीजींनी ६ एप्रिल १९१९ रोजी देशव्यापी संप पुकारला.
• जालियनवाला बाग हत्याकांड (१३ एप्रिल १९१९): रोलॅट कायद्याच्या विरोधात अमृतसर येथील जालियानवाला बागेत जमलेल्या निःशस्त्र सभ्यावर जनरल डायर याने अमानुष गोळीबार केला. यात शेकडो निष्पाप नागरिक मारले गेले. या घटनेमुळे संपूर्ण देशात संतापाची लाट उसळली.
• मॉंटेग्यू-चेम्सफोर्ड सुधारणा (१९१९): या कायद्याने आणलेली ‘द्विदल शासन पद्धती’ अत्यंत असंतोषकारक होती. लोकमान्य टिळकांनी याचे वर्णन “सूर्याशिवाय उजाडलेला सकाळ” असे केले होते.
• खिलाफत चळवळ (Khilafat Movement): पहिल्या जागतिक महायुद्धात तुर्कस्तानचा पराभव झाल्यानंतर ब्रिटिशांनी तेथील खलिफाचे (इस्लाम धर्माचे सर्वोच्च प्रमुख) पद रद्द केले. यामुळे भारतातील मुस्लिम समाजात तीव्र असंतोष निर्माण झाला. गांधीजींनी हिंदू-मुस्लिम ऐक्याची ही सुवर्णसंधी मानून खिलाफत चळवळीला पाठिंबा दिला व तिला असहकार चळवळीशी जोडले.

३. काँग्रेसची अधिवेशने आणि चळवळीची मंजुरी

असहकार चळवळीच्या आराखड्याला आणि कार्यक्रमाला मंजुरी देण्यासाठी काँग्रेसची दोन अत्यंत महत्त्वाची अधिवेशने झाली:

४. असहकार चळवळीचे स्वरूप आणि दुहेरी कार्यक्रम

गांधीजींनी असहकार चळवळीचे स्वरूप दुहेरी ठेवले होते – एक बाजू ‘निषेधात्मक (बहिष्कार)’ आणि दुसरी बाजू ‘रचनात्मक (निर्मिती)’ होती.

अ) निषेधात्मक कार्यक्रम (Boycott Aspect)

• सरकारी पदव्या व सन्मान परतावा: महात्मा गांधींनी आपली ‘कैसर-ए-हिंद’ (Kaisar-i-Hind) पदवी परत केली. (टीप: रवींद्रनाथ टागोर यांनी जालियानवाला बाग हत्याकांडानंतर ‘सर’/नाइटहूड पदवी सोडली होती).
• शाळा व महाविद्यालयांवर बहिष्कार: सरकारी नियंत्रण असलेल्या शिक्षण संस्थांवर विद्यार्थ्यांनी आणि शिक्षकांनी बहिष्कार टाकला.
• न्यायालयांवर बहिष्कार: वकिलांनी वकिली सोडली. (उदा. मोतीलाल नेहरू, चित्तरंजन दास, वल्लभभाई पटेल, जवाहरलाल नेहरू, सी. राजगोपालाचारी).
• विधानसभा व निवडणुकीवर बहिष्कार: १९१९ च्या कायद्यानुसार होणाऱ्या निवडणुकांवर बहिष्कार टाकण्यात आला.
• परदेशी मालावर बहिष्कार: परदेशी कापडाची होळी करण्यात आली आणि दारूच्या दुकानांसमोर निदर्शने करण्यात आली.

ब) रचनात्मक कार्यक्रम (Constructive Aspect)

• स्वदेशी व खडीचा प्रसार: घरोघरी ‘चरखा’ पोहोचवून सूत कातणे व हाताने विणलेले ‘खडी’चे कापड वापरणे.
• राष्ट्रीय शिक्षण संस्थांची स्थापना: सरकारी शिक्षण संस्थांना पर्याय म्हणून राष्ट्रीय विद्यापीठे सुरू झाली. (उदा. गुजरात विद्यापीठ, काशी विद्यापीठ, बिहार विद्यापीठ, जामिया मिलिया इस्लामिया).
• अस्पृश्यता निवारण व जातीय ऐक्य: समाजातील भेद गाडणे आणि हिंदू-मुस्लिम ऐक्य मजबूत करणे.
• पंचायतींची स्थापना: न्यायालयात न जाता आपापसातील तंटे सोडवण्यासाठी स्थानिक स्तरावर पंचायतींची निर्मिती.

५. महाराष्ट्रातील असहकार चळवळ

महाराष्ट्र हे चळवळीचे एक प्रमुख केंद्र होते. लोकमान्य टिळकांच्या निधनानंतर महाराष्ट्रातील नेते व जनतेने गांधीजींच्या नेतृत्वाला स्वीकारून चळवळीत मोलाचे योगदान दिले:

• मुळशी सत्याग्रह (१९२१): टाटा कंपनीच्या धरणामुळे विस्थापित होणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या जमिनी वाचवण्यासाठी सेनापती बापट (पांडुरंग महादेव बापट) यांनी सत्याग्रह केला. हा महाराष्ट्रातील पहिला मोठा भू-सत्याग्रह मानला जातो.
• प्रमुख नेतृत्व: शिवराम महादेव परांजपे, काकासाहेब कालेलकर, वासुदेव गणेश जोशी, डॉ. ना. भा. खरे, स्वामी श्रद्धानंद आणि न. चिं. केळकर यांनी महाराष्ट्रात चळवळ रुजवली.
• राष्ट्रीय शिक्षण: पुण्यात ‘महाराष्ट्र विद्यापीठ’ आणि ‘तिलक महाराष्ट्र विद्यापीठ’ (१९२१) ची स्थापना करण्यात आली. मुंबई, नागपूर, पुणे येथे अनेक राष्ट्रीय शाळा सुरू झाल्या.
• परदेशी कापड बहिष्कार व दारूबंदी: मुंबई आणि पुणे येथे परदेशी कापडाची प्रचंड होळी करण्यात आली. मुंबईतील गिरणी कामगारांनी चळवळीला अभूतपूर्व पाठिंबा दिला.

६. चौरी-चौरा घटना व चळवळीची स्थगिती

असहकार चळवळ आपल्या शिखरावर असताना आणि गांधीजींनी बारडोली येथून सविनय कायदेभंग सुरू करण्याची तयारी चालवली असताना एका हिंसक घटनेमुळे चळवळीचे चित्र पूर्णपणे बदलले:

• घटना: ५ फेब्रुवारी १९२२ रोजी उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यातील ‘चौरी-चौरा’ येथे आंदोलकांच्या मिरवणुकीवर पोलिसांनी गोळीबार केला.
• हिंसाचार: क्रोधाविष्ट झालेल्या जमावाने पोलीस ठाण्याला वेढा घालून आग लावून दिली. या घटनेत १ ठाणेदारासह २२ पोलीस कर्मचारी जिवंत जळून खाक झाले.
• गांधीजींचा निर्णय: चळवळ हिंसक मार्गाने जात असल्याचे पाहून अतिव दुःखाने गांधीजींनी १२ फेब्रुवारी १९२२ रोजी (बारडोली बैठकीत) असहकार चळवळ तात्काळ मागे घेण्याची (स्थगित) घोषणा केली.
• प्रतिक्रिया: चळवळ मागे घेतल्यामुळे सुभाषचंद्र बोस, जवाहरलाल नेहरू, सी. आर. दास, लाला लजपत राय यांसारखे नेते अत्यंत नाराज झाले. सुभाषचंद्र बोस यांनी या निर्णयाचे वर्णन “राष्ट्रीय आपत्ती” (National Calamity) असे केले.
• गांधीजींची अटक: १० मार्च १९२२ रोजी गांधीजींना अटक करण्यात आली आणि न्यायाधीश ब्रूमफील्ड यांनी त्यांना ६ वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावली. (परंतु, प्रकृतीच्या कारणास्तव ५ फेब्रुवारी १९२४ रोजी त्यांची सुटका झाली).

७. चळवळीचा घटनाक्रम (महत्त्वाचे टप्पे)