सविनय कायदेभंग चळवळ (१९३० – १९३४) ही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील दुसरी सर्वात मोठी देशव्यापी चळवळ होती. ब्रिटिश शासनाचे अन्यायी कायदे शांततापूर्ण आणि अहिंसक मार्गाने मोडणे हा या चळवळीचा मुख्य उद्देश होता. MPSC (राज्यसेवा, गट-ब, गट-क), पोलीस भरती, तलाठी व इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टिकोनातून या चळवळीची कारणे, दांडी यात्रा, महाराष्ट्रातील मिठाचे व जंगल सत्याग्रह, सोलापूरचा उठाव आणि गोलमेज परिषदा हे घटक अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
१. सविनय कायदेभंग चळवळीची पार्श्वभूमी व कारणे
असहकार चळवळ (१९२०-२२) मागे घेतल्यानंतर भारतीय राजकारणात आलेली शांतता भंग करून पुन्हा नवचैतन्य निर्माण करण्यात खालील घटकांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली:
- सायमन कमिशनवरील बहिष्कार (१९२८): एकाही भारतीय सदस्याचा समावेश नसल्यामुळे संपूर्ण भारतात सायमन कमिशनविरुद्ध तीव्र असंतोष पसरला.
- नेहरू रिपोर्ट (१९२८): पंडित मोतीलाल नेहरू यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार करण्यात आलेला ‘नेहरू अहवाल’ ब्रिटिशांनी स्वीकारण्यास नकार दिला.
- लाहोर अधिवेशन व संपूर्ण स्वराज्य (१९२९):
- अध्यक्ष: पंडित जवाहरलाल नेहरू.
- ठराव: या अधिवेशनात काँग्रेसने ‘वसाहतीच्या स्वराज्या’ऐवजी ‘संपूर्ण स्वराज्य’ (Complete Independence) हे आपले अंतिम ध्येय घोषित केले.
- २६ जानेवारी १९३० हा दिवस पहिला ‘स्वातंत्र्य दिन’ म्हणून साजरा करण्यात आला.
- गांधीजींच्या ११ मागण्या: महात्मा गांधींनी ‘यंग इंडिया’ या वृत्तपत्राद्वारे व्हाइसरॉय लॉर्ड आयर्विनकडे ११ मागण्या मांडल्या (उदा. मिठावरील कर रद्द करणे, जमिनीवरील महसूल ५०% कमी करणे, राजकीय कैद्यांची सुटका इ.). आयर्विनने या मागण्यांकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे गांधीजींनी सविनय कायदेभंग सुरू करण्याचा निर्णय घेतला.
💡 महत्वाचे: गांधीजींनी मिठाचीच निवड का केली? मीठ ही समाजातील अमीर-गरीब, सर्व धर्मीयांच्या दैनंदिन आहारातील मूलभूत गरज होती. मिठावर कर लावून ब्रिटिशांनी अन्यायाची पराकाष्ठा केली होती, त्यामुळे जनतेला भावनिकदृष्ट्या एकत्र आणण्यासाठी मीठ हे उत्तम प्रतीक ठरले.
२. दांडी यात्रा आणि मिठाचा सत्याग्रह
गांधीजींनी आपल्या ऐतिहासिक ‘दांडी यात्रेने’ सविनय कायदेभंग चळवळीचा औपचारिक प्रारंभ केला.
धारसणा सत्याग्रह (गुजरात)
- गांधीजींना ५ मे १९३० रोजी अटक झाल्यानंतर धारसणा येथील मिठाच्या कारखान्यावरील सत्याग्रहाचे नेतृत्व सरोजिनी नायडू, इमाम साहेब आणि गांधीजींचे पुत्र मणीलाल गांधी यांनी केले.
- येथे ब्रिटिशांनी केलेल्या अमानुष लाठीहल्ल्याचे वर्णन अमेरिकन पत्रकार वेब मिलर (Webb Miller) याने जगात प्रसिद्ध केले.
३. महाराष्ट्रातील सविनय कायदेभंग चळवळ
महाराष्ट्रात सविनय कायदेभंग चळवळीला अभूतपूर्व प्रतिसाद मिळाला. समुद्राकाठी मिठाचे सत्याग्रह तर अंतर्गत भागात ‘जंगल सत्याग्रह’ आणि ‘सोलापूरचा लढा’ विशेष प्रसिद्ध ठरले.
A. मिठाचे सत्याग्रह (कोकण व मुंबई)
- वडाळा मिठाचा सत्याग्रह (मुंबई): १६ एप्रिल ते १८ मे १९३० दरम्यान वडाळा येथे प्रचंड मोठे सत्याग्रह झाले. यात हजारो नागरिक, महिला आणि लहान मुलांनी भाग घेतला. ‘मुंबई प्रांतिक काँग्रेस कमिटी’ने याचे नियोजन केले होते.
- शिरोडा मिठाचा सत्याग्रह (सिंधुदुर्ग): १२ मे १९३० रोजी रत्नागिरी (सध्याचा सिंधुदुर्ग) जिल्ह्यातील शिरोडा येथे सत्याग्रह झाला. याचे नेतृत्व अप्पासाहेब पटवर्धन, डॉ. आठवले, आणि साने गुरुजी यांनी केले.
- मालवण व भाट्ये सत्याग्रह: मालवण येथे शिवराम प्रभू आणि भाट्ये (रत्नागिरी) येथे ग. वा. केतकर यांच्या नेतृत्वाखाली सत्याग्रह झाला.
B. सोलापूरचा सत्याग्रह आणि मार्शल लॉ (अभूतपूर्व लढा)
गांधीजींच्या अटकेच्या निषेधार्थ ६ मे १९३० रोजी सोलापूरच्या गिरणी कामगारांनी ऐतिहासिक संप पुकारला.
- कामगारांनी सर्व सरकारी इमारतींवर (पोलीस ठाणे, कोर्ट, रेल्वे स्टेशन) ताबा मिळवला आणि तिरंगा फडकावला.
- ८ ते १५ मे १९३० दरम्यान सोलापूर शहरात ब्रिटिशांचे शासन पूर्णपणे संपुष्टात आले होते आणि जनतेचे **’समांतर शासन’** चालू होते.
- परिस्थिती नियंत्रणात आणण्यासाठी ब्रिटिशांनी सोलापूरमध्ये **’मार्शल लॉ’ (लष्करी कायदा)** लागू केला.
💡 महत्वाचे (सोलापूरचे चार हुतात्मा): मार्शल लॉ दरम्यान झालेल्या हिंसाचाराचा आरोप ठेवून ब्रिटिशांनी १२ जानेवारी १९३१ रोजी सोलापूरच्या ४ देशभक्तांना फाशी दिली:
- मल्लप्पा धनशेट्टी
- कुर्बान हुसेन
- जगन्नाथ शिंदे
- श्रीकृष्ण सारडा
C. महाराष्ट्रातील जंगल सत्याग्रह (Forest Satyagraha)
महाराष्ट्रात ज्या भागात समुद्र नव्हता (उदा. नगर, नाशिक, पुणे, सातारा, सीपी-बेरार), तेथे ब्रिटिश वन कायद्यांनुसार (Forest Acts) गरिबांना जनावरे चरण्यास व लाकूड गोळा करण्यास बंदी होती. हे कायदे मोडण्यासाठी जंगल सत्याग्रह करण्यात आले.
४. गांधी-आयर्विन करार व गोलमेज परिषदा
गांधी-आयर्विन करार (५ मार्च १९३१)
- पहिली गोलमेज परिषद (१९३०) काँग्रेसशिवाय अपयशी ठरल्याने ब्रिटिशांनी गांधीजींशी वाटाघाटी केल्या.
- करारातील मुख्य अटी:
- काँग्रेस सविनय कायदेभंग चळवळ स्थगित करेल.
- काँग्रेस दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत सहभागी होईल.
- ब्रिटिश सरकार हिंसाचारात सहभागी नसलेल्या राजकीय कैद्यांची सुटका करेल.
- समुद्राकाठच्या लोकांना स्वतःच्या वापरासाठी मीठ तयार करण्याची परवानगी मिळेल.
दुसरी गोलमेज परिषद व चळवळीचा दुसरा टप्पा
- महात्मा गांधी काँग्रेसचे **एकुलते एक प्रतिनिधी** म्हणून लंडनला दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत (१९३१) सहभागी झाले.
- परंतु, तेथे ‘जातीय निवाडा’ (Communal Award) आणि अल्पसंख्याकांच्या स्वतंत्र मतदारसंघाच्या मुद्द्यावरून मतभेद झाल्याने परिषद अपयशी ठरली.
- भारतात परत आल्यावर गांधीजींनी जानेवारी १९३२ मध्ये चळवळीचा दुसरा टप्पा सुरू केला.
- ब्रिटिश सरकारने अत्यंत कठोर दडपशाहीचे धोरण अवलंबले. अखेर मे १९३४ मध्ये गांधीजींनी सविनय कायदेभंग चळवळ पूर्णपणे मागे घेतली.
५. चळवळीचे महत्त्व व परिणाम
- महिलांचा अभूतपूर्व सहभाग: दारूची दुकाने, विदेशी कपड्यांच्या दुकानांवर पिकेटिंग (निदर्शने) करण्यात महिला आघाडीवर होत्या (उदा. कस्तुरबा गांधी, सरोजिनी नायडू, कमलादेवी चटोपाध्याय, अवंतीबाई गोखले).
- व्यापारी व शेतकरी वर्गाचा पाठिंबा: विदेशी मालावर बहिष्काराचा चळवळीला मोठा फायदा झाला. ब्रिटनमधून येणाऱ्या सुती कापडाची आयात प्रचंड घटली.
- जनजागृती: या चळवळीने स्वातंत्र्यलढ्याचा पाया अधिक रुंद केला आणि ग्रामीण भागातील सामान्य जनतेमध्ये राजकीय जाणीव निर्माण केली.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- चळवळीचा कार्यकाळ: १९३० ते १९३४ (प्रारंभ: दांडी यात्रेने ६ एप्रिल १९३०).
- दांडी यात्रा: १२ मार्च ते ५ एप्रिल १९३० (३८५ किमी, ७८ अनुयायी, साबरमती ते दांडी).
- महाराष्ट्रातील ७८ पदयात्रींपैकी प्रमुख: अवंतीबाई गोखले, दत्तोबा नायक, पांडुरंग तांबट.
- सोलापूरचे ४ हुतात्मा: मल्लप्पा धनशेट्टी, कुर्बान हुसेन, जगन्नाथ शिंदे, श्रीकृष्ण सारडा (फाशी: १२ जानेवारी १९३१).
- सोलापूर लढा वैशिष्ट्य: मार्शल लॉ लागू होण्यापूर्वी शहरात ४ दिवस ‘समांतर शासन’ चालवले गेले.
- शिरोडा मिठाचा सत्याग्रह: अप्पासाहेब पटवर्धन आणि साने गुरुजी यांचे नेतृत्व.
- चिरनेर जंगल सत्याग्रह: रायगड जिल्हा, २५ सप्टेंबर १९३० (नागनाथ कोकाटे शहीद).
- पुसद जंगल सत्याग्रह: लोकनायक बापूजी अणे यांच्या नेतृत्वाखाली.
- धारसणा सत्याग्रह: सरोजिनी नायडू यांच्या नेतृत्वाखाली; अमेरिकन पत्रकार वेब मिलर याने वार्तांकन केले.
- गांधी-आयर्विन करार: ५ मार्च १९३१ (दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत काँग्रेसचा सहभाग निश्चित).