महात्मा फुले यांचे सामाजिक कार्य – इतिहास (History) Notes

१. व्यक्तिगत परिचय व महत्त्वपूर्ण तथ्ये

महात्मा फुले यांच्या जीवनाशी संबंधित स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने विचारले जाणारे मुख्य घटक खालील तक्त्यामध्ये दिले आहेत:

२. शैक्षणिक कार्य व योगदान

महात्मा फुले यांचा असा ठाम विश्वास होता की, “विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली, नीतीविना गती गेली, गतीविना वित्त गेले, वित्ताविना शूद्र खचले; इतके अनर्थ एका अविद्येने केले!” त्यामुळे त्यांनी शिक्षणाचा पाया रचला.

अ) स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ

• मुलींची पहिली शाळा: १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात मुलींची भारतातील पहिली शाळा सुरू केली.
• पहिली महिला शिक्षिका: जोतीरावांनी आपल्या पत्नी सावित्रीबाई फुले यांना शिक्षित करून भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका व मुख्याध्यापिका बनवले.
• शाळांचा विस्तार: १८४८ ते १८५२ या काळात त्यांनी पुणे व आसपासच्या भागात मुलींसाठी आणि बहुजन समाजासाठी अनेक शाळा उघडल्या (१५ मे १८४८ रोजी चिपळूणकरांच्या वाड्यात व विश्रामबाग वाड्यात दुसरी व तिसरी शाळा).

ब) शूद्रातिशूद्रांसाठी शिक्षण

• अस्पृश्यांसाठी शाळा: १८५१ मध्ये त्यांनी नाना पेठ, पुणे येथे अस्पृश्यांच्या मुलांसाठी पहिली शाळा सुरू केली.
• सोसायट्यांची स्थापना: १८५२ मध्ये त्यांनी ‘पूना नेटिव्ह फीमेल स्कूल’ आणि ‘सोसायटी फॉर प्रमोटिंग द एज्युकेशन ऑफ महार, मांग ॲन्ड अमोंग अदर्स’ या संस्थांची स्थापना केली.

क) हंटर कमिशनसमोर साक्ष (१८८२)

• १८८२ मध्ये लॉर्ड रिपन यांनी नेमलेल्या सर विल्यम हंटर शिक्षण आयोगासमोर महात्मा फुलेंनी महत्त्वपूर्ण साक्ष दिली.
• प्रमुख मागण्या:
  • १२ वर्षांखालील मुला-मुलींना प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे करावे.
  • शिक्षकांचे वेतन योग्य असावे व ते स्थानिक असावेत.
  • शेतकऱ्यांच्या आणि दलितांच्या मुलांच्या शिक्षणावर विशेष भर द्यावा.

३. सामाजिक सुधारणा व क्रांतिकारी पावले

अ) बालहत्या प्रतिबंधक गृह (१८६३)

सामाजिक कुप्रथांमुळे गरोदर राहणाऱ्या विधवा स्त्रिया आणि अनौरस बालकांच्या रक्षणासाठी महात्मा फुलेंनी १८६३ मध्ये स्वतःच्या घरात ‘बालहत्या प्रतिबंधक गृह’ स्थापन केले. अशी संस्था स्थापन करणारे ते पहिले भारतीय ठरले.

ब) विधवा पुनर्विवाह व सामाजिक बहिष्कार लढा

• विधवा पुनर्विवाह: १८६४ मध्ये गोखल्यांच्या बागेत (पुणे) पहिला पुनर्विवाह घडवून आणला.
• नाव्यांचा संप (१८८९): विधवा महिलांचे केशवपन (केस कापणे) करण्याची अमानुष प्रथा बंद करण्यासाठी तळेगाव ढमढेरे आणि धावडशी येथे नाव्यांचा ऐतिहासिक संप घडवून आणला.

क) अस्पृश्यता निवारण

• १८६८ मध्ये त्यांनी आपल्या घरातील पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी उघडा केला. मानवी हक्कांच्या इतिहासातील ही एक अत्यंत धाडसी घटना मानली जाते.

४. सत्यशोधक समाज (२४ सप्टेंबर १८७३)

बहुजन समाज, शूद्र आणि अतिशूद्र यांना धार्मिक व वैचारिक शोषणातून मुक्त करण्यासाठी महात्मा फुलेंनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी पुण्यात सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.

५. शेतकरी आणि कामगार चळवळीतील कार्य

अ) शेतकऱ्यांचे प्रश्न व ‘शेतकऱ्याचा आसूड’

• महात्मा फुलेंनी ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ (१८८३) या ग्रंथात भारतीय शेतकऱ्यांची दैन्यावस्था, सावकार व अंमलदारांकडून होणारे शोषण आणि शेतीचे अर्थशास्त्र मांडले.
• शेतीला सिंचनाची सोय करणे, बंधारे घालणे, सुधारित बियाणे व जनावरांची पैदास वाढवणे यावर भर दिला.
• ड्यूक ऑफ कॅनॉट यांची भेट (१८८८): प्रिन्स ऑफ वेल्स यांच्या मुलाच्या (ड्यूक ऑफ कॅनॉट) सन्मानार्थ आयोजित कार्यक्रमात महात्मा फुले पारंपरिक शेतकऱ्याच्या कपड्यात (कांबळे, लंगोटी, हातात काठी) गेले आणि भारतातील शेतकऱ्यांच्या दारिद्र्याचे प्रत्यक्ष दर्शन घडवले.

ब) कामगार चळवळीचे प्रेरणास्थान

• महात्मा फुलेंच्या प्रेरणेने त्यांचे सहकारी नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी २३ सप्टेंबर १८८४ रोजी ‘बॉम्बे मिलहँड्स असोसिएशन’ ही भारतातील पहिली कामगार संघटना स्थापन केली.
• यामुळेच नारायण मेघाजी लोखंडे यांना ‘भारतीय कामगार चळवळीचे जनक’ मानले जाते.

६. महात्मा फुलेंची साहित्यसंपदा

MPSC व इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये महात्मा Fullen च्या पुस्तकांवर आणि त्यांच्या प्रकाशनाच्या वर्षांवर नेहमी प्रश्न विचारले जातात:

७. पदव्या व मानांकने

• ‘महात्मा’ पदवी: ११ मे १८८८ रोजी मुंबईतील कोळीवाडा (मांडवी) येथे आयोजित जनसभेत रावबहादूर विठ्ठलराव वंदेकर आणि जनतेच्या हस्ते जोतीरावांना “महात्मा” ही पदवी प्रदान करण्यात आली.
• पुणे नगरपालिका सदस्य: १८७६ ते १८८३ या काळात ते पुणे नगरपालिकेचे कमिशनर (सदस्य) होते. (१८८० मध्ये दारूची दुकाने उघडण्यास त्यांनी विरोध केला होता).