लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक (२३ जुलै १८५६ – १ ऑगस्ट १९२०) हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील आद्य जहाल विचारसरणीचे नेते, प्रखर राष्ट्रवादी, शिक्षणतज्ज्ञ, तत्त्वज्ञ आणि पत्रकार होते. “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे आणि तो मी मिळवणारच!” या ऐतिहासिक सिंहगर्जनेने त्यांनी भारतीय जनतेमध्ये आत्मसन्मान व राष्ट्रवादाची अभूतपूर्व ठिणगी पेटवली. ब्रिटिश पत्रकार व्हॅलेंटाईन चिरोल यांनी त्यांचा उल्लेख ‘भारतीय असंतोषाचे जनक’ (Father of Indian Unrest) असा केला होता. महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग (MPSC), पोलिस भरती, तलाठी व इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने लोकमान्य टिळकांचे राजकीय, सामाजिक, वृत्तपत्रीय आणि साहित्यिक कार्य अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
१. वैयक्तिक परिचय व जीवनपट (Overview)
लोकमान्य टिळकांचे मूळ नाव केशव होते, परंतु घरात व लोकमानसात ते ‘बाळ’ या नावानेच प्रसिद्ध झाले. स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने त्यांचा जीवनपट खालील तक्त्यामध्ये संक्षिप्त रूपात दिला आहे:
२. शैक्षणिक क्षेत्रातील कार्य (Educational Contributions)
लोकमान्य टिळक आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांचा असा ठाम विश्वास होता की, परकीय दास्यातून मुक्त होण्यासाठी आणि देशाचा पाया मजबूत करण्यासाठी तरुणांना ‘राष्ट्रीय शिक्षण’ देणे अत्यंत आवश्यक आहे.
अ) न्यू इंग्लिश स्कूलची स्थापना (१८८०)
- स्थापना: १ जानेवारी १८८० रोजी पुणे येथे.
- संस्थापक सदस्य: विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, लोकमान्य टिळक, गोपाळ गणेश आगरकर आणि महादेव बल्लाळ नामजोशी.
- उद्दिष्ट: स्वस्त, दर्जेदार व राष्ट्रीय बाण्याचे शिक्षण देणे.
ब) डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी (१८८४)
- स्थापना: २४ ऑक्टोबर १८८४ रोजी पुणे येथे झाली.
- शिक्षणाचा प्रसार संस्थात्मक मार्गाने व्हावा यासाठी या संस्थेची स्थापना करण्यात आली.
- सर विल्यम वेडरबर्न हे या संस्थेच्या नियामक मंडळाचे अध्यक्ष होते.
क) फर्ग्युसन कॉलेज (१८८५)
- स्थापना: २ जानेवारी १८८५ रोजी पुणे येथे महाराष्ट्रातील पहिले खाजगी महाविद्यालय म्हणून फर्ग्युसन कॉलेज सुरू झाले.
- बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचे गव्हर्नर सर जेम्स फर्ग्युसन यांच्या नावाने हे महाविद्यालय ओळखले गेले.
- टिळकांनी या महाविद्यालयात गणित आणि संस्कृत या विषयांचे अध्यापन केले. (१८९० मध्ये वैचारिक मतभेदांमुळे टिळकांनी डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचा राजीनामा दिला).
३. वृत्तपत्रीय कार्य व पत्रकारिता (Journalism Work)
जनजागृती आणि सरकारवर टीका करण्यासाठी टिळकांनी वृत्तपत्रांचा प्रभावी शस्त्र म्हणून वापर केला.
वृत्तपत्रीय कार्यातील महत्त्वाचे टप्पे:
- कोल्हापूरचे बर्वे प्रकरण (१८८२): कोल्हापूर संस्थानाचे दिवाण एम. व्ही. बर्वे हे बालशिवाजी (चौथे) यांच्याशी अत्यंत क्रूरपणे वागत असत. याविरोधात केसरी व मराठामधून आवाज उठवल्यामुळे टिळक आणि आगरकर यांच्यावर अब्रुनुकसानीचा खटला भरला गेला. १८८२ मध्ये दोघांना १०१ दिवसांची डोंगरीच्या तुरुंगात शिक्षा झाली. ही त्यांची पहिली राजकीय तुरुंगवासाची शिक्षा होती.
- रँडची हत्या आणि टिळकांची अटक (१८९७): १८९७ मधील पुण्याच्या प्लेगच्या वेळी प्लेग कमिशनर डब्लू. सी. रँड याने चालवलेल्या अत्याचाराविरोधात टिळकांनी केसरीमध्ये प्रखर अग्रलेख लिहिले. चापेकर बंधूंनी रँडची हत्या केल्यानंतर, टिळकांवर राजद्रोहाचा (Article 124-A) खटला भरून १८ महिन्यांची मजुरीची शिक्षा देण्यात आली.
- प्रसिद्ध अग्रलेख:
- “सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे का?” (प्लेग कमिशनर रँडच्या अत्याचाराविरुद्ध)
- “राज्य करणे म्हणजे सूड उगवणे नव्हे”
- “जनाब हाजी साहेब”
- “टोणप्याचे औषध टोणप्यालाच”
४. सामाजिक व सांस्कृतिक संघटन (Social & Cultural Mobilization)
सामान्य जनतेला एकत्र आणून त्यांच्यात राष्ट्रप्रेमाची भावना रुजवण्यासाठी टिळकांनी सार्वजनिक उत्सवांचे माध्यम निवडले.
- सार्वजनिक गणेशोत्सव (१८९३): धार्मिक उत्सव सार्वजनिक स्वरूपात साजरे करून लोकांना एकत्र आणणे व ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध जनजागृती करणे हा यामागचा उद्देश होता.
- शिवजयंती उत्सव (१८९५): किल्ले रायगड येथून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या समाधीच्या जीर्णोद्धाराचा संकल्प करून शिवजयंती उत्सव सुरू केला. शिवछत्रपतींच्या पराक्रमाचे दाखले देऊन तरुणांमध्ये राष्ट्रभक्ती जागावली.
- पैसा फंड (Paisa Fund): काच कारखान्यासाठी निधी उभारण्याच्या हेतूने ‘काच कारखानदार’ काकासाहेब काळे यांच्या संकल्पनेतून टिळकांनी पैसा फंड चळवळीला प्रोत्साहन दिले.
- प्लेग व दुष्काळ निवारण कार्य: १८९६-९७ च्या दुष्काळात टिळकांनी ‘सार्वजनिक सभा’ च्या माध्यमातून शेतकऱ्यांसाठी लढा दिला. ‘कुळ कायद्याची’ माहिती देऊन सरकारकडून सवलती मिळवून दिल्या.
💡 महत्वाचे: सामाजिक सुधारणा की राजकीय स्वातंत्र्य? या मुद्यावरून टिळक आणि आगरकर यांच्यात वैचारिक मतभेद झाले. टिळकांचे मत ‘आधी राजकीय स्वातंत्र्य’ असे होते, तर आगरकरांचे मत ‘आधी सामाजिक सुधारणा’ असे होते.
५. राजकीय कार्य आणि ‘चतुःसूत्री’ (Political Leadership)
राष्ट्रीय सभेच्या (भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस) मवाळ धोरणांवर टीका करून टिळकांनी ‘जहाल युगाची’ सुरुवात केली. लाला लजपत राय, बाळ गंगाधर टिळक आणि बिपिनचंद्र पाल या तिघांची ‘लाल-बाल-पाल’ ही त्रयी अत्यंत प्रसिद्ध होती.
अ) काँग्रेसमधील चतुःसूत्री कार्यक्रम (१९०६)
१९०५ च्या वंगभंग आंदोलनानंतर (बंगालची फाळणी) १९०६ च्या कलकत्ता अधिवेशनात (अध्यक्ष: दादाभाई नौरोजी) टिळकांच्या पुढाकाराने काँग्रेसने चतुःसूत्री कार्यक्रम स्वीकारला:
- स्वराज्य (Swarajya): स्वतःचे शासन स्थापन करणे.
- स्वदेशी (Swadeshi): देशामध्ये बनलेल्या वस्तूंचा वापर करणे.
- बहिष्कार (Boycott): परदेशी वस्तूंवर व शासकीय यंत्रणेवर संपूर्ण बहिष्कार टाकणे.
- राष्ट्रीय शिक्षण (National Education): राष्ट्रभक्ती शिकवणारे शिक्षण देणे.
ब) सुरत अधिवेशन आणि फूट (१९०७)
१९०७ च्या सुरत अधिवेशनात (अध्यक्ष: राशबिहारी घोष) मवाळ व जहाल गटातील मतभेद पराकाष्ठेला पोहोचले आणि काँग्रेसमध्ये ऐतिहासिक फूट पडली. जहाल गटाचे नेतृत्व टिळकांनी केले.
क) मंडालेचा तुरुंगवास (१९०८ – १९१४)
- मुझफ्फरपूर बाँबस्फोटाच्या समर्थनार्थ केसरीमध्ये लेख लिहिल्याबद्दल टिळकांवर राजद्रोहाचा खटला चालवण्यात आला.
- न्यायाधीश डावर यांनी टिळकांना ६ वर्षांची सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावली.
- त्यांना ब्रह्मदेशातील (म्यानमार) मंडाले (Mandalay) येथील तुरुंगात ठेवण्यात आले. या काळात त्यांनी ‘श्रीमद्भगवद्गीतारहस्य’ हा अजरामर ग्रंथ लिहिला.
६. होमरूल लीग चळवळ व शेवटचा टप्पा (Home Rule Movement)
अ) इंडियन होमरूल लीग (१९१६)
- स्थापना: २८ एप्रिल १९१६ रोजी बेळगाव येथे टिळकांनी ‘इंडियन होमरूल लीग’ची स्थापना केली. (डॉ. ॲनी बेझंट यांनी सप्टेंबर १९१६ मध्ये मद्रास येथे आपली होमरूल लीग सुरू केली).
- अध्यक्ष: जोसेफ बॅप्टिस्टा
- सचिव: न. चिं. केळकर
- क्षेत्र: महाराष्ट्र (पुणे सोडून), मध्य प्रांत आणि बेरार (वऱ्हाड).
- याच चळवळीदरम्यान त्यांनी अहमदनगर येथील भाषणात “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे आणि तो मी मिळवणारच!” ही प्रसिद्ध घोषणा केली.
ब) लखनौ करार (१९१६)
- १९१६ च्या लखनौ अधिवेशनात टिळकांच्या मध्यस्थीने काँग्रेसच्या मवाळ व जहाल गटाचे पुनर्मिलन झाले.
- याच अधिवेशनात काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात ऐतिहासिक ‘लखनौ करार’ (Lucknow Pact) झाला.
क) सहकार्यनिष्ठ सहकारिता (Responsive Cooperation)
- १९१९ च्या मॉन्टेग्यू-चेम्सफोर्ड सुधारणांवर टिप्पणी करताना टिळकांनी ‘सहकार्यनिष्ठ सहकारिता’ हे धोरण जाहीर केले. (ब्रिटिशांनी सुधारणा दिल्यास त्यांना सहकार्य करणे).
७. ग्रंथसंपदा (Literary Works)
लोकमान्य टिळक हे केवळ राजकीय नेते नव्हते, तर एक जागतिक दर्जाचे संस्कृत पंडित आणि संशोधक होते.
🎯 महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
- जन्म व मृत्यू: २३ जुलै १८५६ (चिखलगाव) | १ ऑगस्ट १९२० (मुंबई).
- संस्था: न्यू इंग्लिश स्कूल (१८८०), डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी (१८८४), फर्ग्युसन कॉलेज (१८८५).
- वृत्तपत्रे: मराठा (इंग्रजी, १८८१) व केसरी (मराठी, १८८१).
- पहिला तुरुंगवास: बर्वे प्रकरणावरून १८८२ मध्ये डोंगरीच्या तुरुंगात (१०१ दिवस).
- सार्वजनिक उत्सव: गणेशोत्सव (१८९३) आणि शिवजयंती (१८९५).
- उपाधी: व्हॅलेंटाईन चिरोल यांनी “Father of Indian Unrest” म्हटले; महात्मा गांधी यांनी “आधुनिक भारताचे निर्माते” म्हटले.
- चतुःसूत्री (१९०६): स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार व राष्ट्रीय शिक्षण.
- मंडाले शिक्षण (१९०८-१९१४): ६ वर्षे मंडालेच्या तुरुंगात; येथे ‘गीतारहस्य’ ग्रंथ लिहिला.
- होमरूल लीग: २८ एप्रिल १९१६ (बेळगाव); ब्रीदवाक्य: “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे…”
- प्रमुख ग्रंथ: श्रीमद्भगवद्गीतारहस्य, दि आर्क्टिक होम इन द वेदाज, ओरॅयन.
- टिळक स्वराज्य फंड: १ ऑगस्ट १९२० रोजी त्यांच्या मृत्यूनंतर असहकार चळवळीसाठी गांधीजींनी १ कोटी रुपयांचा ‘टिळक स्वराज्य फंड’ उभारला.