चलेजाव आंदोलन (ऑगस्ट क्रांती) – १९४२
चलेजाव आंदोलन (Quit India Movement) हे भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील ब्रिटिश राजवटीविरोधातील सर्वात मोठे, व्यापक आणि अंतिम जनआंदोलन होते. ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील ऐतिहासिक गवालिया टँक मैदान (ज्याला आता ‘ऑगस्ट क्रांती मैदान’ म्हणून ओळखले जाते) येथे महात्मा गांधींनी ब्रिटिशांना ‘भारत छोडो’ असा इशारा दिला आणि भारतीयांना ‘करेंगे या मरेंगे’ (करू किंवा मरू) हा मंत्र दिला. हे आंदोलन भारतीय इतिहासात ‘ऑगस्ट क्रांती’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.
आंदोलनाची पार्श्वभूमी व मुख्य कारणे
- क्रिप्स मिशनचे अपयश (मार्च १९४२): सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखालील शिष्टमंडळाने भारताला पूर्ण स्वातंत्र्याऐवजी ‘वसाहतीचे स्वराज्य’ (Dominion Status) देण्याचा प्रस्ताव दिला, जो सर्व भारतीय राजकीय पक्षांनी फेटाळून लावला. महात्मा गांधींनी या प्रस्तावाला “बुडत्या बँकेचा पुढील तारखेचा चेक” (Post-dated Cheque) असे संबोधले.
- द्वितीय जागतिक महायुद्धाचे परिणाम: महायुद्धामुळे भारतात प्रचंड महागाई वाढली, अन्नधान्य व जीवनावश्यक वस्तूंचा तीव्र तुटवडा निर्माण झाला, ज्यामुळे जनतेत ब्रिटिशांविरुद्ध प्रचंड असंतोष निर्माण झाला होता.
- जपानी आक्रमणाची भीती: दक्षिण-पूर्व आशियात जपानने ब्रिटिशांचा पराभव करत म्यानमारपर्यंत धडक मारली होती. ब्रिटिशांची भारतातील उपस्थितीच जपानी आक्रमणाला आमंत्रण देत आहे, असा निष्कर्ष गांधीजींनी काढला.
- ब्रिटिश राजवटीबद्दलचा अविश्वास: ब्रिटिशांच्या आश्वासनांवर भारतीयांचा विश्वास उरला नव्हता. ब्रिटिशांनी आशियातील इतर देशांतून माघार घेताना तेथील जनतेला वाऱ्यावर सोडले होते, त्यामुळे भारतातही तीच परिस्थिती उद्भवू नये अशी भीती होती.
आंदोलनाचा विस्तार व प्रमुख घटनाक्रम
१. वर्धा व मुंबई अधिवेशन
- १४ जुलै १९४२ (वर्धा बैठक): काँग्रेस कार्यकारिणीची बैठक वर्धा येथे झाली. या बैठकीत ब्रिटिशांनी भारत सोडून जावे असा ‘भारत छोडो ठराव’ मंजूर करण्यात आला.
- ७ व ८ ऑगस्ट १९४२ (मुंबई अधिवेशन): मौलाना अबुल कलाम आझाद यांच्या अध्यक्षतेखाली मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर ‘अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटी’ची (AICC) बैठक झाली.
- ८ ऑगस्ट १९४२: पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी मांडलेला ‘भारत छोडो ठराव’ प्रचंड बहुमताने मंजूर झाला. याच रात्री गांधीजींनी ‘करेंगे या मरेंगे’ हे ऐतिहासिक आवाहन केले.
२. ‘ऑपरेशन झिरो अवर’ आणि नेत्यांची अटक
- ९ ऑगस्ट १९४२ ची पहाट: ब्रिटिश सरकारने आंदोलन सुरु होण्यापूर्वीच ‘ऑपरेशन झिरो अवर’ (Operation Zero Hour) राबवून सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक केली.
- नेत्यांचे तुरुंगवास ठिकाण:
- महात्मा गांधी, कस्तुरबा गांधी व सरोजिनी नायडू: आगाखान पॅलेस (पुणे).
- पंडित जवाहरलाल नेहरू, सरदार पटेल, मौलाना आझाद: अहमदनगरचा किल्ला.
- राजेंद्र प्रसाद: बांकीपूर जेल (बिहार).
- अरुणा असफ अलींचे योगदान: प्रमुख नेत्यांच्या अटकेनंतर ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी अरुणा असफ अली यांनी गवालिया टँक मैदानावर तिरंगा फडकवून आंदोलनाचे नेतृत्व केले.
नेतृत्वहीन आंदोलन आणि जनउठाव
सर्व वरिष्ठ नेत्यांना तुरुंगात डांबल्यामुळे हे आंदोलन ‘नेतृत्वहीन आंदोलन’ (Leaderless Movement) बनले. सामान्य जनता स्वतःच आपली नेते बनली.
- सरकारी मालमत्ता, पोलीस ठाणे, रेल्वे स्टेशन, टपाल कार्यालये आणि टेलिफोन लाईन्सवर हल्ले करण्यात आले.
- विद्यार्थी, कामगार, शेतकरी आणि महिला यांनी मोठ्या संख्येने संप व निदर्शने केली.
- अहमदाबाद, मुंबई, जमशेदपूर येथील कापड व पोलाद कारखान्यांतील कामगारांनी दीर्घकाळ संप पुकारला.
भूमिगत चळवळ (Underground Movement)
वरिष्ठ नेत्यांच्या अटकेनंतर तरुण समाजवादी नेत्यांनी गुप्तपणे चळवळ चालवली:
- प्रमुख नेते: जयप्रकाश नारायण, डॉ. राममनोहर लोहिया, अच्युतराव पटवर्धन, अरुणा असफ अली, सुचेता कृपलानी आणि साने गुरुजी.
- गुप्त काँग्रेस रेडिओ (Azad Radio):
- ऑगस्ट १९४२ मध्ये मुंबईत उषा मेहता यांनी गुप्त रेडिओ केंद्र सुरू केले.
- या रेडिओवरून डॉ. राममनोहर लोहिया भाषणे करत असत व आंदोलनाची माहिती देशभरात पोहोचवली जात असे.
- विठ्ठलभाई झवेरी आणि बाबूभाई खक्कर यांनी या रेडिओच्या तंत्रज्ञानात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
प्रतिसरकारे (समांतर सरकारे / Parallel Governments)
आंदोलनादरम्यान भारतातील काही भागात ब्रिटिश शासन संपुष्टात आणून स्थानिकांनी स्वतःची समांतर सरकारे स्थापन केली:
| स्थान / प्रदेश | प्रमुख नेते | विशेष वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
सातारा येथील ‘पत्री सरकार’चे विशेष कार्य:
- ‘तूफान सेना’ नावाचे सशस्त्र दल उभारण्यात आले (जी. डी. बापू लाड यांच्या नेतृत्वाखाली).
- ब्रिटिश गुप्तहेरांना व फितुरांना पायाच्या तळव्यावर काठ्या मारण्याची शिक्षा दिली जात असे, म्हणून याला ‘पत्री सरकार’ म्हटले गेले.
- गावागावात ‘न्यायदान मंडळे’ (लोकअदालती) स्थापन करून तंटे सोडवले गेले.
- साहूकारशाही निर्मूलन, दारूबंदी आणि रात्रशाळा यांसारखी सामाजिक कामे केली गेली.
महाराष्ट्राचे आंदोलनातील योगदान
- मुंबई: आंदोलनाचा मुख्य केंद्रबिंदू. गवालिया टँक मैदान व गिरणी कामगारांचा अभूतपूर्व सहभाग.
- पुणे: कॅपिटल चित्रपटगृह बॉम्बस्फोट (वासुदेव बळवंत फडके यांचे नातू व साथीदार), साने गुरुजींचे ‘काँग्रेस’ वृत्तपत्र.
- चिमूर व आष्टी (विदर्भ): चिमूर (चंद्रपूर) येथे जनतेने ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना हाकलून देऊन स्वातंत्र्य घोषित केले. राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी आपल्या भजनांद्वारे विदर्भात क्रांतीची ज्वाला पेटवली (उदा. “झाडझुडपे शस्त्र बनतील…”).
- महाड व नांदगाव: भाई कोतवाल व हिराजी पाटील यांनी ठाणे-रायगड भागात ‘आझाद दस्ता’ स्थापन करून ब्रिटिश दळणवळण यंत्रणा ठप्प केली. (कर्जत तालुक्यात सिद्धगड येथे भाई कोतवाल हुतात्मा झाले).
आंदोलनाचे मूल्यमापन व महत्त्व
- आंदोलनाचे यश: जरी ब्रिटिशांनी अमानुष बळाचा वापर करून (गोळीबार, लाठीमार, हवाई हल्ले) आंदोलन दडपले, तरी ब्रिटिशांना स्पष्ट संदेश मिळाला की, ते आता भारतीयांच्या इच्छेविरुद्ध भारतावर राज्य करू शकत नाहीत.
- स्वातंत्र्याचा मार्ग सुकर: चलेजाव आंदोलनाने ब्रिटिशांची पायामुळे उखडून टाकली, ज्यामुळे १९४७ मधील स्वातंत्र्याचा मार्ग मोकळा झाला.
- जनतेचा पराक्रम: या आंदोलनाने भारतीय जनतेची संघटनशक्ती आणि बलिदानाची पराकाष्ठा दाखवून दिली.
महत्वाचे मुद्दे (Quick Revision / Key Takeaways)
- आंदोलनाची तारीख: ८ ऑगस्ट १९४२ (घोषणा), ९ ऑगस्ट १९४२ (प्रारंभ).
- प्रमुख ठिकाण: गवालिया टँक मैदान (ऑगस्ट क्रांती मैदान), मुंबई.
- गांधीजींचा मंत्र: ‘करेंगे या मरेंगे’ (Do or Die).
- ब्रिटिश मोहीम: ‘ऑपरेशन झिरो अवर’ (नेत्यांना अटक करण्यासाठी).
- ऑगस्ट क्रांतीची नायिका: अरुणा असफ अली (गवालिया टँकवर ध्वजारोहण केले).
- आझाद रेडिओ / गुप्त रेडिओ: उषा मेहता.
- गांधीजींचा मुक्काम (तुरुंगवास): आगाखान पॅलेस, पुणे (येथेच कस्तुरबा गांधी व महादेवभाई देसाई यांचे निधन झाले).
- साताऱ्याचे प्रतिसरकार: क्रांतीसिंह नाना पाटील (सर्वात दीर्घकाळ टिकलेले – पत्री सरकार).
- तूफान सेना संस्थापक: जी. डी. बापू लाड.
- सिद्धगड येथील हुतात्मा: भाई कोतवाल व हिराजी पाटील (आझाद दस्ता).
- विदर्भातील प्रेरणास्थान: राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज (चिमूर व आष्टी उठाव).