नाम – मराठी व्याकरण Notes

१. नामाची व्याख्या व मूलभूत स्वरूप

सृष्टीतील कोणत्याही घटकाला ओळखण्यासाठी वापरला जाणारा विकारी शब्द म्हणजे नाम होय. नामाचे मुख्य स्वरूप खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

• विकारी शब्द (सव्यय): ज्या शब्दांमध्ये लिंग, वचन किंवा विभक्तीनुसार बदल होतो, त्यांना विकारी शब्द म्हणतात. नामामध्ये या तिन्ही घटकांनुसार बदल घडून येतो.
• प्रत्यक्ष व काल्पनिक घटकांसाठी: नाम हे केवळ डोळ्यांनी दिसणाऱ्या वस्तूंसाठीच नाही, तर अदृश्य किंवा काल्पनिक घटकांसाठीही (उदा. स्वर्ग, परी, धैर्य, गोडवा) वापरले जाते.
• संबोधन व ओळख: वाक्यात कर्ता किंवा कर्म म्हणून येण्याची क्षमता नामामध्ये असते.

२. नामाचे मुख्य प्रकार

मराठी व्याकरणात नामाचे प्रामुख्याने तीन मुख्य प्रकार मानले जातात:

(A) सामान्यनाम (Common Noun)

एकाच जातीच्या सर्व वस्तूंना किंवा घटकांना त्यांच्यातील समान गुणधर्मांमुळे जे नाव दिले जाते, त्याला सामान्यनाम म्हणतात.

• वैशिष्ट्य: हे जातीवाचक असते आणि याचे अनेकवचन होते.
• उदाहरणे: नदी, पर्वत, मुलगा, शहर, पुस्तक, झाड, देश, प्राणी.

सामान्यनामाचे दोन उपप्रकार पडतात:

1. पदार्थवाचक नामे (Material Nouns): ज्या घटकांना संख्यांमध्ये न मोजता लिटर, मीटर, किलो इत्यादी परिमाणांमध्ये मोजले जाते. उदा. पाणी, दूध, सोने, तांबे, कापड, साखर.
2. समूहवाचक नामे (Collective Nouns): समान वस्तू किंवा प्राण्यांच्या समूहाला दिलेल्या नावाला समूहवाचक नाम म्हणतात. उदा. मोळी, जुडी, सैन्याची तुकडी, माणसांची गर्दी, पक्ष्यांचा थवा, गवत.

(B) विशेषनाम (Proper Noun)

ज्या नामामुळे एका विशिष्ट व्यक्तीचा, प्राण्याचा किंवा वस्तूचा बोध होतो, त्यास विशेषनाम म्हणतात.

• वैशिष्ट्य: हे व्यक्तिवाचक असते आणि हे नेहमी एकवचनातच असते. (विशेषनामाचे अनेकवचन होत नाही).
• उदाहरणे: गंगा, हिमालय, सचिन, मुंबई, भारत, गोदावरी, कपिला.

(C) भाववाचक नाम किंवा धर्मवाचक नाम (Abstract Noun)

ज्या नामामुळे व्यक्ती, प्राणी किंवा वस्तू यांच्यातील गुण, धर्म, भाव किंवा भावना यांचा बोध होतो, त्याला भाववाचक नाम म्हणतात.

• वैशिष्ट्य: हे घटकांपासून वेगळे करून स्वतंत्रपणे पाहता येत नाही, ते केवळ अनुभवायचे किंवा कल्पनेने जाणायचे असते. याचेही सामान्यतः अनेकवचन होत नाही.
• उदाहरणे: सौंदर्य, धैर्य, प्रामाणिकपणा, बालपण, शांती, गोडवा, गुलामगिरी.

३. धर्मीवाचक नामे व धर्मवाचक नामे यातील फरक

शास्त्रीय दृष्टिकोनातून नामांचे दोन मुख्य वर्ग केले जातात: धर्मीवाचक आणि धर्मवाचक.

४. भाववाचक नामे तयार करण्याचे साधक प्रत्यय

सामान्यनामे किंवा विशेषणांना विशिष्ट प्रत्यय लावून भाववाचक नामे तयार केली जातात. MPSC परीक्षेत या तक्त्यावर आधारित थेट प्रश्न विचारले जातात:

५. नामांचे विशेष उपयोग (स्पर्धा परीक्षा केंद्रबिंदू)

एका प्रकारातील नाम दुसऱ्या प्रकारातील नामासारखे वाक्यात वापरले जाते. स्पर्धा परीक्षेत या नियमांवर आधारित फिरवून प्रश्न विचारले जातात:

१) सामान्यनामाचा विशेषनामासारखा उपयोग

जेव्हा एखादे सामान्यनाम संपूर्ण जातीचा बोध न करवता एका विशिष्ट व्यक्तीचा/घटकाचा बोध करते, तेव्हा ते विशेषनाम बनते.

• उदा. १: आमचा पोपट हुशार आहे. (येथे ‘पोपट’ पक्षी जातीऐवजी विशिष्ट पाळीव पक्ष्याला उद्देशून आहे.)
• उदा. २: नगरहून शेतकरी आले. (नगर = अहमदनगर शहर).
• उदा. ३: आबा आज मुंबईला गेले. (आबा = विशिष्ट व्यक्ती).

२) विशेषनामाचा सामान्यनामासारखा उपयोग

जेव्हा विशेषनाम विशिष्ट व्यक्तीचा बोध न करवता तिच्यातील गुणांचा किंवा दोषांचा बोध करून देते अथवा त्याचे अनेकवचन केले जाते, तेव्हा ते सामान्यनाम ठरते.

• उदा. १: आमचा मुलगा म्हणजे अगदी भीम आहे! (भीम = पराक्रमी/शक्तिमान मुलगा).
• उदा. २: आजच्या समाजात मंथरांची कमी नाही. (मंथरा = कुटील कारस्थानी स्त्रिया).
• उदा. ३: तुमचा मुलगा कुंभकर्णच दिसतो. (कुंभकर्ण = अती झोपाळू व्यक्ती).
• उदा. ४: आमच्या वर्गात तीन सुरेश आहेत. (अनेकवचन केल्यामुळे सामान्यनाम).

३) भाववाचक नामाचा विशेषनामासारखा उपयोग

जेव्हा भाववाचक नाम एखाद्या व्यक्तीच्या नावासाठी (ओळख म्हणून) वापरले जाते, तेव्हा ते विशेषनाम बनते.

• उदा. १: शांती ही माझ्या बहिणीची मुलगी आहे. (शांती = विशेषनाम).
• उदा. २: विश्वास परीक्षेत पहिला आला. (विश्वास = विशेषनाम).

४) विशेषणाचा नामासारखा उपयोग

जेव्हा वाक्यातील विशेषणाला विभक्ती प्रत्यय लागतो किंवा ते वाक्यात कर्ता/कर्म म्हणून वापरले जाते, तेव्हा ते नामाचे काम करते.

• उदा. १: श्रीमंतांना गर्व असतो. (‘श्रीमंत’ या विशेषणाचा नामासारखा उपयोग).
• उदा. २: शाण्याला शब्दाचा मार. (‘शाणा’ विशेषण ➔ नाम).
• उदा. ३: ताटातील जल्लोषात ती हरवून गेली.

५) धातूसाधित नामे (Verbal Nouns)

क्रियापदाच्या मूळ धातूला प्रत्यय लागून जेव्हा तो शब्द वाक्यात नामाचे कार्य करतो, तेव्हा त्याला ‘धातूसाधित नाम’ म्हणतात.

• उदा. १: रोज सकाळी हसणे हा चांगला व्यायाम आहे. (‘हस’ धातू ➔ हसणे).
• उदा. २: त्याचे बोलणे मला आवडत नाही. (‘बोल’ धातू ➔ बोलणे).
• उदा. ३: देणाऱ्याने देत जावे.

६) अव्ययांचा नामासारखा उपयोग

जेव्हा अव्यये (अविकारी शब्द) वाक्यात नाम म्हणून कार्य करतात.

• उदा. १: त्याच्या बोलण्यात परंतु खूप असतो. (‘परंतु’ हे उभयान्वयी अव्यय नामासारखे वापरले आहे).
• उदा. २: आमच्या संघाने सामन्यात खूप वाहवा मिळवली. (‘वाहवा’ केवलप्रयोगी अव्यय ➔ नाम).

६. नामाचे विकार (Inflections of Nouns)

नामाला मुख्यत्वे तीन घटकांमुळे विकार (बदल) होतात:

1. लिंगविचार (Gender): मराठीत पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग असे तीन लिंग प्रकार आहेत. (उदा. तो घोडा, ती घोडी, ते घोडे).
2. वचनविचार (Number): एकवचन आणि अनेकवचन (बहुवचन). (उदा. आंबा ➔ आंबे, वही ➔ वह्या).
3. विभक्ती व सामान्यरूप (Case & Stem alteration): नामाला विभक्ती प्रत्यय जोडताना नामाच्या मूळ रूपात जो बदल होतो, त्याला ‘सामान्यरूप’ म्हणतात. (उदा. मूल ➔ मुला-स, घोडा ➔ घोड्या-वर).