भाषा आणि वर्णविचार – मराठी व्याकरण Notes

१. भाषा आणि लिपी (Language & Script)

अ) भाषा म्हणजे काय?

• ‘भाषा’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘भाष्’ या धातूपासून आला आहे. भाष् म्हणजे ‘बोलणे’ किंवा ‘बोलण्याचा व्यवहार करणे’.
• व्याख्या: भाषा म्हणजे आपले विचार, अनुभव, भावना व कल्पना व्यक्त करण्याचे महत्त्वाचे साधन होय. भाषा हे ‘बोलणारा’ आणि ‘ऐकणारा’ यांना जोडणारा पूल आहे.
• भाषेचे मुख्य दोन प्रकार पडतात:
  • १. नैसर्गिक किंवा स्वाभाविक भाषा: शरिराच्या हालचाली, हावभाव, पक्षांचे आवाज, चित्र किंवा खुणा यांच्याद्वारे व्यक्त होणारी भाषा. या भाषेला कोणताही लिखित पुरावा नसतो.
  • २. कृत्रिम किंवा सांकेतिक भाषा: बोलून किंवा लिहून दाखवलेली भाषा. यात ध्वनी व चिन्हांचा (लिपी) वापर केला जातो. या भाषेला लिखित पुरावा असतो.

ब) मराठी भाषेचा उगम व लिपी

• मराठी भाषेचा उगम संस्कृत आणि प्राकृत या भाषांपासून झाला आहे.
• देवनागरी लिपी: मराठी भाषा ही ‘देवनागरी’ लिपीत लिहिली जाते. देवनागरी लिपीलाच ‘बाळबोध लिपी’ असेही म्हणतात.
• देवनागरी लिपीचे वैशिष्ट्य:
  • ही लिपी डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते.
  • प्रत्येक अक्षराच्या डोक्यावर एक आडवी रेषा मारली जाते, तिला ‘शिरोरेषा’ म्हणतात.
  • या लिपीत प्रत्येक ध्वनीला स्वतंत्र चिन्ह असते (एक ध्वनी = एक चिन्ह).
  • मराठी व्यतिरिक्त संस्कृत, हिंदी, गुजराती, नेपाळी आणि बोडो या भाषाही देवनागरी लिपीतच लिहिल्या जातात.
• मोडी लिपी: पूर्वीच्या काळी हात न उचलता वेगाने लिहिण्यासाठी वळणदार लिपी वापरली जात असे, तिला ‘मोडी लिपी’ किंवा ‘धावती लिपी’ म्हणतात.

२. व्याकरण व प्रमुख व्याकरणकार

• व्याकरण म्हणजे काय? व्याकरणाचा विग्रह ‘वि + आ + कृ’ असा होतो. याचा अर्थ ‘स्पष्टीकरण करणे’ असा आहे.
• व्याख्या: भाषेचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या शास्त्राला व्याकरण म्हणतात. भाषेचे व्यवहार व्यवस्थित व सुटसुटीत चालावेत म्हणून बनवलेल्या नियमांच्या संचाला ‘व्याकरण’ असे म्हणतात.
• महर्षी पतंजली यांनी व्याकरणाला ‘शब्दानुशासन’ (शब्दांवर शासन करणारे/नियमन करणारे) असे म्हटले आहे.

३. वर्णविचार (Phonetics & Alphabet)

अ) वर्ण म्हणजे काय?

• आपल्या तोंडावाटे बाहेर पडणाऱ्या मूलध्वनींना ‘वर्ण’ म्हणतात.
• ध्वनी हे अमूर्त असतात, तर ते जेव्हा कागदावर चिन्हांच्या रूपात लिहिले जातात तेव्हा त्यांना ‘अक्षर’ (अ-क्षर = नष्ट न होणारे) किंवा वर्ण म्हणतात.

ब) मराठी वर्णमालेची रचना (वर्ण संख्या: ५२)

महाराष्ट्र शासनाच्या ६ नोव्हेंबर २००९ च्या शासन निर्णयानुसार (जी.आर.) आणि अरविंद मंगरूळकर व म. पां. सबनीस समितीच्या शिफारशीनुसार मराठी वर्णमालेत खालीलप्रमाणे एकूण ५२ वर्ण स्वीकृत करण्यात आले आहेत:

४. वर्णांचे सविस्तर वर्गीकरण

(१) स्वर (Vowels) – एकूण १४

व्याख्या: ज्या वर्णांचा उच्चार करताना ओठ किंवा जीभ यांचा तोंडातील इतर भागाशी स्पर्श होत नाही आणि ध्वनीचा उच्चार मोकळेपणाने (अखंड) होतो, त्यांना स्वर म्हणतात. सर्व स्वर हे ‘पूर्ण उच्चाराचे’ असतात.

• १. रस्व स्वर (५): ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यासाठी कमी वेळ लागतो (उच्चार लहान होतो).
  
  👉 उदा. अ, इ, उ, ऋ, ॡ
• २. दीर्घ स्वर (३): ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यासाठी जास्त वेळ लागतो (उच्चार लांबट होतो).
  
  👉 उदा. आ, ई, ऊ
• ३. संयुक्त स्वर (४): दोन वेगवेगळे स्वर एकत्र येऊन बनलेल्या स्वरांना संयुक्त स्वर म्हणतात. हे सर्व स्वर नेहमी दीर्घ असतात.
  • ए = अ + इ / ई
  • ऐ = आ + इ / ई
  • ओ = अ + उ / ऊ
  • औ = आ + उ / ऊ
• ४. इंग्रजी स्वर (२): इंग्रजी भाषेच्या प्रभावातून मराठीत आलेले दोन स्वर.
  
  👉 उदा. ॲ (Bat -> बॅट), ऑ (Ball -> बॉल) (प्रा. अरविंद मंगरूळकर यांच्या शिफारशीनुसार)
• ५. सजातीय स्वर: एकाच उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना सजातीय स्वर म्हणतात.
  
  👉 उदा. (अ – आ), (इ – ई), (उ – ऊ)
• ६. विजातीय स्वर: भिन्न उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना विजातीय स्वर म्हणतात.
  
  👉 उदा. (अ – इ), (आ – उ), (इ – ओ)

(२) स्वरादी (Swaradi) – एकूण २

व्याख्या: ‘स्वर + आदि’ म्हणजे ज्याच्या सुरुवातीला/आधी स्वर आहे असा वर्ण. स्वरादींचा उच्चार करण्यासाठी आधी स्वराचे साहाय्य घ्यावे लागते.

• १. अनुस्वार (ं): स्पष्ट व खणखणीत उच्चाराला अनुस्वार म्हणतात. (उदा. गंगा, घंटा). उच्चार अस्पष्ट असल्यास त्याला ‘अनुनासिक’ म्हणतात.
• २. विसर्ग (ः): विसर्ग याचा अर्थ ‘फुकणे’ किंवा ‘वायू सोडणे’ असा होतो. याचा उच्चार ‘ह’ या वर्णाला झटका दिल्यासारखा होतो. (उदा. स्वतः, दुःख, अंतःकरण).

(३) व्यंजने / स्वरांत (Consonants) – एकूण ३४

व्याख्या: ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जिभेचा किंवा ओठांचा तोंडातील इतर अवयवांशी स्पर्श होतो किंवा ज्यांचा उच्चार करण्यासाठी शेवटी ‘अ’ या स्वराची मदत घ्यावी लागते, त्यांना व्यंजने म्हणतात. व्यंजने ही ‘अपूर्ण उच्चाराची’ असतात, म्हणून ती पाय मोडून (उदा. क्, ख्, ग्) लिहितात.

व्यंजनांचे प्रकार:

• १. स्पर्श व्यंजने (२५): क ते म पर्यंतच्या २५ वर्णांचा उच्चार होताना फुफ्फुसातील हवा तोंडावाटे बाहेर पडताना जिभ, टाळू, दात, ओठ यांना स्पर्श करते.
  • कठोर व्यंजने (१३): उच्चाराची तीव्रता जास्त. (क, ख, च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ + श, ष, स)
  • मृदू व्यंजने (९+अनेक): उच्चार कोमल/सौम्य होतो. (ग, घ, ज, झ, ड, ढ, द, ध, ब, भ + सर्व स्वर, स्वरादी आणि अंतःस्थ)
  • अनुनासिके / परसवर्ण (५): ज्यांचा उच्चार नाकातून होतो. (ङ, ञ, ण, न, म). अनुस्वाराऐवजी त्याचा वापर होतो म्हणून ‘परसवर्ण’.
• २. अर्धस्वर / अंतःस्थ (४): य्, र्, ल्, व्. यांचा उच्चार अनुक्रमे इ, ऋ, ॡ, उ या स्वरांसारखा होतो.
• ३. उष्मे / घर्षक (३): श्, षः, स्. उच्चार करताना घर्षण होऊन उष्णता निर्माण होते.
• ४. महाप्राण (१): ‘ह्’ हा मुख्य महाप्राण वर्ण आहे. ज्या वर्णात ‘ह’ या ध्वनीचे प्राबल्य असते त्यांना महाप्राण म्हणतात.
  
  👉 मराठीत एकूण १४ महाप्राण वर्ण आहेत: (ख, घ, छ, झ, ठ, ढ, थ, ध, फ, भ, श, ष, स, ह).
  
  👉 उरलेले २० वर्ण ‘अल्पप्राण’ मानले जातात.
• ५. स्वतंत्र वर्ण (१): ‘ळ्’ हा मूळ द्रविडीयन भाषांमधून मराठीत आलेला स्वतंत्र वर्ण आहे. (संस्कृतमध्ये ‘ळ’ नाही).

(४) विशेष संयुक्त व्यंजने (२)

• ‘क्ष’ आणि ‘ज्ञ’ यांना सबनीस समितीच्या शिफारशीनुसार वर्णमालेत शेवटी स्थान देण्यात आले आहे.
• क्ष: क् + ष् + अ
• ज्ञ: द् + न् + य् + अ

५. वर्णांची उच्चारस्थाने (Place of Articulation)

तोंडातील ज्या भागातून किंवा अवयवातून विशिष्ट वर्णाचा उच्चार होतो, ते त्या वर्णाचे ‘उच्चारस्थान’ असते.