शब्दविचार – मराठी व्याकरण Notes

१. शब्दाची मूलभूत संकल्पना व व्याख्या

भाषेतील सर्वात लहान अर्थपूर्ण घटकाला ‘शब्द’ म्हणतात. जेव्हा एखादे अक्षर किंवा अक्षरांचा समूह विशिष्ट अर्थ व्यक्त करतो, तेव्हा त्याला शब्द ही संज्ञा प्राप्त होते.

• वर्ण / अक्षर: ध्वनींचे लिखित स्वरूप (उदा. ‘क’, ‘म’, ‘ळ’).
• शब्द: अर्थपूर्ण अक्षरांचा क्रम (उदा. ‘कमळ’ – यातून एका फुलाचा बोध होतो).
• पद: वाक्यात वापरताना शब्दाच्या मूळ रूपात बदल होतो, त्या विकृत रूपाला ‘पद’ म्हणतात (उदा. ‘कमळाचे’ फूल).
• वाक्य: अर्थपूर्ण शब्दांचा समूह जो पूर्ण विचार व्यक्त करतो.

२. शब्दांच्या जाती (Parts of Speech)

वाक्यात येणारे शब्द कोणते काम करतात, यावरून शब्दांचे ८ प्रकार पडतात. या प्रकारांना ‘शब्दांच्या जाती’ म्हणतात. मुख्यत्वे यांचे दोन मुख्य गट पडतात:

३. शब्दसिद्धी (Etymology / Word Formation)

आपल्या भाषेतील शब्द कसा बनला आहे किंवा तो कोठून आला आहे, याला ‘शब्दसिद्धी’ म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांमध्ये यावर सर्वाधिक प्रश्न विचारले जातात.

अ) सिद्ध शब्द (Siddha Words)

भाषेतील मूळ धातू किंवा मूळ शब्दांना सिद्ध शब्द म्हणतात. सिद्ध शब्दांचे मुख्य ४ प्रकार पडतात:

• १. तत्सम शब्द: संस्कृत भाषेतून मराठी भाषेत जसेच्या तसे (विनाबदल) आलेले शब्द.
  
  उदा. सूर्य, अग्नी, ऋषी, कवी, गुरु, राजा, ग्रंथ, भूगोल, भगवान, उत्सव, संसार, दंड, कर्ण.
• २. तद्भव शब्द: संस्कृत भाषेतून मराठीमध्ये येताना ज्यांच्या रूपात बदल होतो असे शब्द.
  
  उदा. कान (कर्ण), हात (हस्त), गाव (ग्राम), घर (गृह), काम (कर्म), दुग्ध (दूध), पाय (पाद).
• ३. देशी किंवा देशज शब्द: महाराष्ट्रातील मूळ रहिवाशांच्या बोलीभाषेतील शब्द (जे संस्कृत किंवा इतर भाषेतून आलेले नाहीत).
  
  उदा. दगड, धोंडा, झाड, डोळा, मुलगा, ओटा, बोका, बाजरी, चोर, गुडघा, लुगडे, शिट्टी.
• ४. परभाषीय (परदेशी) शब्द: संस्कृतव्यतिरिक्त इतर भारतीय किंवा परदेशी भाषांमधून मराठीत आलेले शब्द.

परभाषीय शब्दांचे वर्गीकरण (अत्यंत महत्वाचे)

ब) साधित शब्द (Sadhita Words)

सिद्ध शब्दांना (मूळ शब्दांना) उपसर्ग किंवा प्रत्यय लागून किंवा दोन शब्द एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या शब्दांना ‘साधित शब्द’ म्हणतात. याचे ४ प्रकार आहेत:

• १. उपसर्गघटित शब्द: मूळ शब्दाच्या पूर्वी (आधी) एखादे अक्षर किंवा शब्द जोडल्यास त्याला उपसर्ग म्हणतात.
  
  उदा. अधर्म, अवगुण, सुविचार, अपमान, प्रतिदिन, बेकायदा, नापसंत.
• २. प्रत्ययघटित शब्द: मूळ शब्दाच्या नंतर (शेवटी) एखादे अक्षर किंवा शब्द जोडल्यास त्याला प्रत्यय म्हणतात.
  
  उदा. मानवता, जनुक, रसिक, दयाळू, कष्टाळू, दुकानदार, हुशारकी.
• ३. सामासिक शब्द: दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन बनणारा नवीन जोडशब्द.
  
  उदा. आई-वडील (आई आणि वडील), पंचवटी (पाच वटांचा समूह), पोळपाट.
• ४. अभ्यस्त शब्द: एकाच शब्दाची किंवा अक्षरांची पुनरावृत्ती होऊन तयार झालेले शब्द.

अभ्यस्त शब्दांचे ३ उपप्रकार

४. शब्दशक्ती (Powers of Words)

शब्दाच्या अंगी असणाऱ्या अर्थ व्यक्त करण्याच्या सामर्थ्याला ‘शब्दशक्ती’ म्हणतात. मराठी व्याकरणात मुख्य ३ शब्दशक्ती व त्यांचे ३ अर्थ मानले जातात: