सर्वनाम – मराठी व्याकरण Notes

१. मराठीतील मूळ सर्वनामे व त्यांचे वर्गीकरण

मराठी व्याकरणात मुख्य ९ मूळ सर्वनामे मानली जातात. परीक्षेमध्ये या ९ सर्वनामांचे लिंग व वचनानुसार होणारे बदल यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

२. सर्वनामांचे मुख्य ६ प्रकार

सर्वनामांचे त्यांच्या कार्यावरून मुख्य ६ प्रकार पडतात:

(A) पुरुषवाचक सर्वनाम (Personal Pronoun)

बोलणाऱ्याच्या किंवा लिहिणाऱ्याच्या दृष्टीने जगतातील सर्व वस्तूंचे ३ वर्ग पडतात. त्यावरून पुरुषवाचक सर्वनामाचे ३ उपप्रकार पडतात:

• १. प्रथम पुरुषवाचक सर्वनाम: बोलणारा स्वतःविषयी बोलताना किंवा लिहिताना ज्या सर्वनामांचा वापर करतो.
  • एकवचन: मी
  • अनेकवचन: आम्ही, आपण, स्वतः
  • उदा.: मी उद्या पुण्याला जाईन. / आम्ही सामने जिंकलो.
• २. द्वितीय पुरुषवाचक सर्वनाम: ज्याच्याशी बोलावयाचे त्याचा उल्लेख करताना वापरलेली सर्वनामे.
  • एकवचन: तू
  • अनेकवचन: तुम्ही, आपण, स्वतः
  • उदा.: तू अभ्यास कर. / तुम्ही कधी येणार?
• ३. तृतीय पुरुषवाचक सर्वनाम: ज्याच्याविषयी बोलायचे किंवा लिहायचे, त्या व्यक्तीचा/वस्तूचा उल्लेख करताना वापरलेली सर्वनामे.
  • एकवचन: तो, ती, ते
  • अनेकवचन: ते, त्या, ती
  • उदा.: तो दररोज धावतो. / त्या मैदानावर खेळत होत्या.

(B) दर्शक सर्वनाम (Demonstrative Pronoun)

जवळची किंवा दूरची वस्तू, व्यक्ती किंवा प्राणी दाखवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्वनामाला ‘दर्शक सर्वनाम’ म्हणतात.

• जवळची वस्तू दाखवण्यासाठी: हा, ही, हे, ह्या
• दूरची वस्तू दाखवण्यासाठी: तो, ती, ते, त्या
• उदा.: हा माझा पेन आहे. (जवळची वस्तू)
• उदा.: तो उंच डोंगर आहे. (दूरची वस्तू)

(C) संबंधी सर्वनाम (Relative Pronoun)

वाक्यात पुढे येणाऱ्या दर्शक सर्वनामाशी संबंध दाखवणाऱ्या सर्वनामाला ‘संबंधी सर्वनाम’ म्हणतात. ही सर्वनामे गौण वाक्याच्या सुरुवातीला येतात.

• मूळ सर्वनामे: जो, जी, जे, ज्या
• उदा.: जो तळे राखील, तो पाणी चाखील. (‘जो’ चा संबंध ‘तो’ शी आहे)
• उदा.: जे चकाकते, ते सर्व सोने नसते.

(D) प्रश्नार्थक सर्वनाम (Interrogative Pronoun)

ज्या सर्वनामांचा उपयोग वाक्यात प्रश्न विचारण्यासाठी होतो, त्यांना ‘प्रश्नार्थक सर्वनाम’ म्हणतात. वाक्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह (?) असते.

• सर्वनामे: कोण, काय, कोणास, कोणाला, कोणी
• उदा.: तुमच्या वर्गाचा शिक्षक कोण आहे?
• उदा.: आज तुम्ही काय खाल्ले?

(E) सामान्य किंवा अनिश्चित सर्वनाम (Indefinite Pronoun)

‘कोण’ व ‘काय’ ही सर्वनामे वाक्यात आली असता, ती नक्की कोणत्या नामासाठी आली आहेत हे निश्चित सांगता येत नाही आणि वाक्यात प्रश्नही विचारलेला नसतो, तेव्हा त्यांना ‘अनिश्चित सर्वनाम’ म्हणतात.

• उदा.: त्या गल्लीत कोणीही यावे. (निश्चित कोण ते माहित नाही)
• उदा.: मी काय बोललो, हे त्याला काय ठाऊक!
• उदा.: कोणी कोणास हसू नये.

(F) आत्मवाचक सर्वनाम (Reflexive Pronoun)

‘आपण’ व ‘स्वतः’ या सर्वनामांचा अर्थ जेव्हा ‘आपण स्वतः’ (स्वतःहून) असा होतो, तेव्हा त्यास आत्मवाचक सर्वनाम म्हणतात. हे सर्वनाम वाक्याच्या सुरुवातीला कधीही येत नाही (नामाच्या किंवा इतर सर्वनामाच्या नंतर येते).

• उदा.: तो आपणहून माझ्याकडे आला.
• उदा.: राजाने स्वतः जाऊन सैनिकांचा उत्साह वाढवला.
• उदा.: तू स्वतः ला काय समजतोस?

३. सर्वनामांचे विशेष नियम व विभक्ती विचार

• लिंग व वचन: सर्वनामाला स्वतःचे लिंग व वचन नसते. ते ज्या नामासाठी येते, त्याचेच लिंग व वचन सर्वनामाला प्राप्त होते. (उदा. ‘राम आला, तो बसला’ – ‘राम’ पुल्लिंगी म्हणून ‘तो’ पुल्लिंगी).
• विभक्ती रूपे: सर्व नामांप्रमाणे सर्वनामांनाही विभक्तीचे प्रत्यय लागतात.
  • ‘मी’ ची तृतीया – म्या, मी, आम्ही, नामांनी
  • ‘तू’ ची द्वितीया/चतुर्थी – तुला, तुम्हांला
  • ‘तो’ ची षष्ठी – त्याचा, त्याची, त्याचे
• ‘आपण’ चे दोन अर्थ:

  वाक्य	‘आपण’ चा अर्थ	सर्वनामाचा प्रकार
  आपण उद्या बागेत जाऊ.	आम्ही (बोलणारा व ऐकणारा)	प्रथम पुरुषवाचक
  आपण कधी आलात?	तुम्ही (सामोरील व्यक्ती)	द्वितीय पुरुषवाचक
  त्याने आपण होऊन गुन्हा कबूल केला.	स्वतः	आत्मवाचक सर्वनाम